Inżynier chemik z Gdyni prowadzi śledztwo w sprawie podlaskiej zbrodni sprzed lat

Jak przedstawić Henryka Pogorzelskiego?

Przyznaję, mam kłopot z przedstawieniem bohatera tej opowieści. Przedstawiciel Komitetu Strajkowego w sierpniu 80. w gdańskim Port Service? Inżynier chemik z dużymi osiągnięciami w kraju i zagranicą, który m.in. gasił płonące szyby po wojnie w Kuwejcie? Czy proszący o anonimowość filantrop, który pomagał w zakupie pomp baklofenowych, ratujących życie Ani i wpierających Maćka? Dociekliwy historyk-amator? A może człowiek, w którym nie ma zgody na kłamstwo?

Tragiczna pomyłka?

Wrósł w Trójmiasto, żyje tu od ponad pół wieku. Przyjechał z Podlasia, z gminnej wsi Sokoły w powiecie Wysokie Mazowieckie. Tam pozostał jego rodzinny dom, choć bliskich już tam nie ma. I nadal interesuje się wszelkimi doniesieniami związanymi z Sokołami.

– W 2005 przeczytałem artykuł Anny Pyżewskiej, opublikowany w „Biuletynie IPN” – wspomina Henryk Pogorzelski. – Opisała zbrodnię dokonaną 17 lutego 1945 przez poakowskie podziemie na ocalałych z Zagłady żydowskich mieszkańcach Sokół, wywołując niesamowitą polemikę. Apologeci „niezłomnych” rzucili się na nią, że kala imię bohaterów. Tak mnie to zaciekawiło, że zacząłem drążyć.

O samej zbrodni w domu praktycznie prawie nic nie słyszał. Pamięć mieszkańców wsi została jakby wyczyszczona ze wspomnień o żydowskich sąsiadach, którzy na początku wojny stanowili około 70 proc. mieszkańców Sokół. Pogorzelski uznał, że warto tę pamięć przywrócić.

Mozolnie przedzierał się przez dokumenty i wspomnienia. Dotarł do księgi pamięci Gminy Żydowskiej w Sokołach, wydanej w 1962 w Tel Awiwie i przetłumaczonej później na język angielski. Z punkt honoru uznał doprowadzenie do polskiego wydania książki. Kiedy nad tłumaczeniem pracowali Mikołaj Reczko i Aleksandra Król, on zajął się odtwarzaniem lokalnych realiów, ustalaniem losów bohaterów oraz poszukiwaniem ich potomków na całym świecie – od Argentyny przez Australię po Izrael. Badał praktycznie dzieje społeczności żydowskiej Sokół od XVI do XX wieku.

A im więcej dowiadywał się o wydarzeniach z 17 lutego 1945, tym bardziej nie mógł zgodzić się z tezą części historyków, że doszło tu do „tragicznej pomyłki”.

Polak z wąsem i dom przy ul. Mazowieckiej 32

To miało być wielkie świętowanie. W domu Mordechaja Suraskiego przy ul. Mazowieckiej pojawiło się około 20 ocalałych z zagłady Żydów. Dawid Kostrzewski wrócił z Auschwitz, pochodząca ze Święcian Basia Wajnsztajn, która ocalała z obozu na Majdanku, zaręczała się z Beniaminem Rachlewem z Sokół. Przywieziono czteroletnią Tolkę, wychowywaną przez Polkę ze wsi Lendowo Budy. Dziecko nie chciało opuszczać zastępczej mamy, ona też nie była skłonna oddać małej, którą bardzo pokochała. Dopiero po długich negocjacjach dziewczynka trafiła pod opiekę brata rodzonej matki. 

Nagle w drzwiach stanął Polak z dużym wąsem, ubrany w mundur wojskowy, z karabinem automatycznym w ręku. 

Pogorzelski dotarł do świadectwa Mosze Maika, który po tamtej zbrodni na gorąco spisał relacje świadków. 

„Polak otworzył serię ogniową. Pierwszymi strzałami zabił inż. Dawida Żółtego i pannę młodą ze Święcian. Basia Wajnsztajn, która smażyła placki, padła martwa z nożem w dłoni. Trzecią ofiarą była ładna, 4-letnia sierota Tolka. Po tym morderca wszedł do pokoju pełnego gości i ponownie zaczął strzelać. Powstała panika. Na chwilę jego karabin się zaciął. Kilku imprezowiczom udało się wybić okno oraz uciec frontowymi drzwiami, dzięki czemu uratowali się od śmierci (…) Szajna Olsza(k), lat 22, która niedawno wyszła za mąż, uciekła na zewnątrz i tam została zastrzelona przez strażnika rabusiów. Rabusie ukradli swoim ofiarom kozaki i buty, a także rzeczy z łóżek i szaf. W trakcie napadu wszedł 13-letni chłopiec, Szajke Litwak. Rabusie zapytali go: „Do kogo idziesz?”, odpowiedział: „Do mojego brata”. Jeden ze złodziei strzelił chłopcu w twarz. Chłopiec instynktownie zakrył twarz dłońmi i krzyknął: „Oj!”. „Żyjesz jeszcze?”– zapytał morderca i strzelił do niego po raz drugi. Chłopak upadł, tarzając się we własnej krwi”.

Przy Mazowieckiej zginęło sześć osób. Siódma zmarła w szpitalu.

Kto zabił?

Na liście egzekucji, wykonanych przez oddziały Armii Krajowej w latach 1943-45, ma miejscu 101. wymieniona jest egzekucja w Sokołach. Brali w niej udział członkowie polskiego podziemia niepodległościowego, należący do oddziałów Kazimierza Kamieńskiego „Huzara” i Karola Gasztofta „Zemsty”.

– Pretekstem była likwidacja rzekomego agenta NKWD – mówi Pogorzelski. – Skoro szli zlikwidować jednego rzekomego konfidenta, to dlaczego zginęła czteroletnia sierota, którą dwa dni wcześniej ciocia odebrała od polskiej opiekunki? I trzynastoletni chłopiec, który przyszedł odwiedzić brata? Wskutek moich dwudziestoletnich badań okazało się, że tam mieszkały dwie osoby, które mogły być współpracownikami NKWD, ale pół godziny wcześniej wyjechały. Sprawcy nie podjęli nawet najmniejszej próby identyfikacji kogokolwiek. Ofiary zginęły tylko dlatego, że były Żydami i znalazły się w niewłaściwym czasie, w niewłaściwym miejscu. 

Kim był Polak w mundurze, który bez ostrzeżenia otworzył ogień do mężczyzn, kobiet i dzieci?

– To jest tak jak opowieść sensacyjna – mówi z pasją Gdynianin. – W ostatnich miesiącach odkryłem niesamowitą rzecz! 

Cały czas historycy przyjmowali wersję, że wykonawcą wyroku był podwładny „Huzara”, Karol Gasztoft „Zemsta”. Kazimierz Kamieński, po aresztowaniu w październiku 1952 przez UB, nie wypierał się uczestnictwa w pogromie w Sokołach. Twierdził jednak, że akcję przeprowadził oddział „Zemsty”, a on tylko obstawiał posterunek MO. 

Z kolei „Zemsta” nie mógł zaprzeczyć – w 1946 w Poznaniu popełnił samobójstwo. Zakochał się w kobiecie, której mąż był w obozie koncentracyjnym. Mąż wrócił, więc kobieta go zostawiła. Gasztoft zabił najpierw kochankę, potem siebie.

W grę wchodziła też inna wersja.

– Ze względu na wąsy utrzymywano, że zabójcą był Stanisław Łupiński, jeden z członków oddziału o pseudonimie „Wąsal”, zwany gdzie indziej „Wąsaczem” – mówi Pogorzelski. – Ale ktoś mi powiedział, że „Wąsal” w ogóle... nie miał wąsów! Rozpocząłem więc żmudne śledztwo. Dotarłem do zdjęć wszystkich członków oddziału i rzeczywiście okazało się, że naprawdę Łupiński był bez wąsów. Skąd taki pseudonim? „Wąsal” trafił do partyzantki, mając zaledwie 19 lat. Przekornie więc taki pseudonim nadano gołowąsowi.

Pogorzelski jednoznacznie ustalił, że jedynym członkiem oddziału noszącym wąsy był „Huzar”. Zresztą pogrom w Sokołach nie był jedynym na koncie „żołnierza wyklętego”. Miesiąc później oddziały podlegające „Huzarowi” zabiły 12 osób, w tym dziewięcioro Żydów, w Czyżewie. Według dokumentów i relacji, mord miał charakter rabunkowy. 

Kamieńskiego, po skazaniu w trybie doraźnym na sześciokrotną karę śmierci, stracono 11 października 1953 w Białymstoku. Wyrok został unieważniony w 1997.

Kwestia pamięci

Kiedy Pogorzelski dopiero zabierał się za historyczne śledztwo, prezydent Lech Kaczyński w listopadzie 2007 odznaczył pośmiertnie Kazimierza Kamieńskiego „za wybitne zasługi dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej” Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski. W tym samym czasie w Wysokiem Mazowieckim z inicjatywy Fundacji „Pamiętamy” stanął pomnik upamiętniający Kazimierza Kamieńskiego i jego żołnierzy.

– Nie może być, że mordercom Żydów stawiane są pomniki – mówi z goryczą w głosie badacz historii wsi Sokoły. – Obok stoi tablica z nazwiskami żołnierzy „Huzara”, „niezłomnych”, tak samo jak on. Znalazłem na niej Mieczysława Grodzkiego „Żubryda”, który był… agentem gestapo w Białymstoku.

Ujawnienie prawdy o czynach „żołnierza niezłomnego” nie zostało przyjęte z entuzjazmem przez mieszkańców rodzinnej wsi pana Henryka. Przyjmowany jest tu z obojętnością, a czasem nawet z jawną wrogością. Chociaż wśród zabójców mężczyzn, kobiet i dzieci nie było ówczesnych mieszkańców Sokół, to jego ustalenia uderzają w mit szlachetnych, walczących z komuną patriotów. A także w niepamięć o dawnych mieszkańców wsi.

– Czy wie pani, że na tzw. nowym cmentarzu żydowskim mieści się obecnie boisko lokalnego klubu sportowego KS Sokoły? – pyta Pogorzelski. – Treningi odbywają się na grobach dawnych mieszkańców Sokół. Już wyobrażam sobie, jakby na próbę założenia placu do ćwiczeń na dawnym cmentarzu katolickim zareagował miejscowy proboszcz i parafianie.

Tak było trzeba

Kiedy przed niemalże 25 laty spytałam pana Henryka, dlaczego oddał wraz żoną część spadku po babci, by kupić pewnej studentce pompę baklofenową, powiedział, że tak było trzeba. Dziś, pytany dlaczego poświęcił ponad 20 lat na historyczne śledztwo w sprawie pewnego zapomnianego morderstwa, odpowiada podobnie.

Tak było trzeba.

Jest niezależny, nie należy – mimo wielu propozycji – do żadnego stowarzyszenia i organizacji, bo obawia się, że wtedy będzie mu mniej wolno. Nie jest Żydem. Nie dostaje grantów na badania. Oznacza to, że finansowanie śledztwa spoczęło na jego barkach. Ile to kosztowało?

– Dużo, ale nie o to chodzi – macha ręką. 

Gdy okazało się, że przyznane wcześniej państwowe środki na wydanie księgi pamięci Gminy Żydowskiej w Sokołach zostały z nieznanych powodów cofnięte, poprosił o pomoc ludzi dobrej woli. 

– Pieniądze na książkę o tym, co stało się w Sokołach, po połowie wyłożyli mój przyjaciel dr Marek Głuchowski z Kancelarii Radców Prawnych i Adwokatów Głuchowski Siemiątkowski Zwara oraz Soren Blum, prezes firmy Port Service – mówi. – Szczególne znaczenie ma dla mnie fakt, że Soren Blum jest Niemcem i właścicielem firmy, którą przed laty zarządzałem. Po przyznaniu nagrody, dziękując im imiennie za pomoc, przywołałem słowa prezydenta Pawła Adamowicza, wypowiedziane krótko przed jego śmiercią: „Gdańsk jest szczodry, Gdańsk dzieli się dobrem”.

Przypomniał także powiedzenie, że człowiek odchodzi trzy razy: wraz z ostatnim uderzeniem serca, gdy zostaje złożony do grobu, i wtedy, gdy po raz ostatni wypowiadane jest jego imię.

– Od ponad dwudziestu lat staram się ocalić żydowskich mieszkańców Sokół przed tą ostateczną śmiercią – powiedział na uroczystości. – Przywracam ich imiona w polskim brzmieniu i staram się przywracać pamięć o ich życiu. Historia sokołowskich Żydów nie jest bowiem jedynie dodatkiem do historii mojej małej ojczyzny. Jest jej nieodłączną częścią.