Pochylając się nad przeszłością, możemy stać się lepszym społeczeństwem

Jeśli chodzi o rozliczenie się z tym, co w czasie II wojny światowej było złe, Polska na tle innych miejsc w Europie jest bardzo zaawansowana – mówi dr Michał Kowalski, autor książki „Zatruta ziemia. Społeczności polskie i żydowskie w cieniu obozów Treblinka I i Treblinka II”.
Michał Kowalski
Michał Kowalski jest doktorem nauk humanistycznych, historykiem struktur przemocy, nacjonalizmu, radykalnych ideologii, ludobójstwa oraz stosunków polsko-żydowskich na polskiej prowincji XX wieku, adiunktem w Dziale Naukowym ŻiH

Autor: Jakub Celej

Swoją książkę o społecznościach polskiej i żydowskiej w cieniu obozów w Treblince zatytułował pan „Zatruta ziemia” i proponuje, by ten tytuł traktować nie jako metaforę, lecz jako kategorię analityczną. Co to znaczy?

Porównując okolice Treblinki II z podobnymi miejscami w III Rzeszy i w Związku Radzieckim, doszedłem do wniosku, że taki obóz zawsze wytwarza wokół siebie pewną infrastrukturę społeczno-ekonomiczną. Zauważali to już inni badacze. Jeden ze świadków, opowiadając o okolicach niemieckiego obozu koncentracyjnego na terenie Niemiec, powiedział, że „zawsze miało się jedną nogę w obozie”. Mówi się też, że granice obozu „były porowate”. Obóz nie był miejscem całkowicie wyodrębnionym, do którego nikt nie miał dostępu. Treblinka II współfunkcjonowała z otaczającą ją przestrzenią i ze społecznościami, które tam żyły. Zwykli ludzie musieli oddawać na jej rzecz obowiązkowe kontyngenty, mieli z nią codzienny kontakt, odczuwali ją wszystkimi zmysłami: słyszeli krzyki i strzały, czuli smród palonych i fetor rozkładających się ciał.

Ośrodek masowego mordu nie jest wyłączony z rzeczywistości społecznej, w której istnieje. Samą swoją obecnością deformuje ją i całkowicie zmienia. Właśnie to ma opisywać ta kategoria.

Część badaczy Zagłady uważa, że obozy zagłady nie przypadkiem ulokowano na ziemiach polskich, bo panowała tu przychylna atmosfera dla „ostatecznego rozwiązania”. Pan się do tej tezy wprost nie odnosi.

Nie chcę bezpośrednio polemizować z teoriami, które uważam za bardzo radykalne. Pokazuję to, co wynika ze źródeł, które badałem przez osiem lat – a ich liczba uprawnia mnie do szerszych wniosków. Z tą tezą całkowicie się nie zgadzam.

Lokalizacja obozów akcji Reinhardt w Generalnym Gubernatorstwie wynikała z logistyki. Wiem, że te słowa zawsze brzmią źle w tym kontekście, ale chodziło o to, by zrobić to jak najtaniej i najprościej. Bełżec, Sobibór i Treblinka II powstały przede wszystkim przy liniach kolejowych. Treblinka II leżała na styku dwóch wielkich skupisk przedwojennej ludności żydowskiej – Warszawy i Białegostoku. Prowadziły tam tory z obu tych miast, a dodatkowo z południa. Natomiast przedwojenny antysemityzm, który w Polsce rzeczywiście istniał, jest czynnikiem, którego wpływu na wybór tego miejsca nie jesteśmy w stanie zweryfikować.

Wśród przykładów negatywnych postaw obok granatowej policji wymienia pan sołtysów, którzy w większości bez szemrania wykonywali nałożone na nich obowiązki – donosili, wyłapywali Żydów, organizowali ich transport na posterunki. Czy to byli nowi ludzie, czy przedwojenni sołtysi tak po prostu weszli w tę rolę?

Staram się unikać wygodnego oceniania tamtych wydarzeń z naszej dzisiejszej perspektywy moralnej. Niemcy realizowali na ziemiach okupowanych projekt kolonialno-imperialny, a ich metody przypominają te, które wcześniej stosowano poza Europą. Opierali władzę na lokalnej administracji, czyli właśnie na sołtysach, i obciążali ich mnóstwem obowiązków: nie tylko wyłapywaniem Żydów, ale też nakładaniem i ściąganiem kontyngentów. Sołtysi zostali wciągnięci w zarządzanie terenem, który podlegał bezwzględnej eksploatacji. To byli w większości ci sami ludzie co przed wojną, postawieni przed codziennym wyborem. Zdarzały się postawy nadgorliwe, ale ze źródeł widać też sołtysów, którzy funkcjonowali w tym systemie, chcąc nie chcąc, i nie była to dla nich wygodna pozycja.

Pamiętajmy, że w latach 1941-1943 niemal nikt nie zakładał, że Rzesza może przegrać, a ci ludzie mieli za sobą doświadczenie I wojny światowej, czyli nieustannego dostosowywania się do kolejnych władz. Sołtysi wyłapywali Żydów, ale w źródłach nie widać na przykład rytualnego upokarzania schwytanych. Działali według narzuconych im reguł: łapali, a mordował kto inny. Z naszej perspektywy łatwo to ocenić – ktoś nie uratował drugiego człowieka, co wydaje nam się naszym podstawowym obowiązkiem. Ja próbuję wyjaśnić, dlaczego bywało inaczej. Tych postaw było bardzo wiele i bardzo się od siebie różniły.

Struktury podziemia odegrały w rejonie obozu stosunkowo niewielką i niejednoznaczną rolę. Można odnieść wrażenie, że granica między partyzantką a bandyterką bywała tam cienka.

Wiele współczesnych badań pokazuje, że oddziały podziemia często balansowały między koniecznością zdobycia zaopatrzenia a wykorzystywaniem swojej siły w sposób niezgodny z ich etosem. Druga sprawa: wciąż żyjemy w świecie różnych polityk historycznych, które opowiadają nam przede wszystkim o bohaterstwie. Bohaterów oczywiście było w tamtym czasie mnóstwo. Ale rzeczywistość wojny jest prozaiczna i straszna. Wojna to najgorsze, co może się wydarzyć. Deformuje ludzi, a kto ma jakąkolwiek władzę, ten ją wykorzystuje. Ze źródeł, które przebadałem, wynika, że chłopi na tym terenie byli pozbawieni oparcia w jakimkolwiek autorytecie. Kościół był wycofany – miejscowi księża nie wzmacniali moralnego kręgosłupa tych społeczności. Podobnie partyzantka, która częściej zajmowała się własnym przetrwaniem niż wspieraniem ludzi żyjących wokół. Takich publikacji jest już naprawdę sporo. Kiedy się w nie zagłębimy albo sięgniemy do źródeł, okazuje się, że polityki historyczne, w których funkcjonujemy jako współczesne społeczeństwo, nie opowiadają nam, jak naprawdę wyglądała codzienność tamtych lat.

„Zatruta ziemia. Społeczności polskie i żydowskie w cieniu obozów Treblinka I i Treblinka II”
Monografię Michała Kowalskiego „Zatruta ziemia. Społeczności polskie i żydowskie w cieniu obozów Treblinka I i Treblinka II” wydał Żydowski Instytut Historyczny. W księgarniach będzie dostępna od 18 listopada (Materiały prasowe)

To, co pan mówi o roli Kościoła i miejscowych księży, nie jest szczególnie zaskakujące, ale informacja, że biskup podlaski został skazany na śmierć przez AK, to już pewien ewenement.

Ta sprawa jest znana i od dawna pojawia się w artykułach historycznych, które jednak nie do końca ją wyjaśniają. Jednym z największych problemów każdego badacza zajmującego się II wojną światową – i nie tylko nią – jest dostęp do archiwów kościelnych. Polskie prawo traktuje je jako archiwa prywatne i formalnie trzeba to przyjąć. Ale w efekcie historycy, socjolodzy i inni naukowcy nie mogą badać źródeł instytucji, która ma ogromny wpływ na życie społeczne w Polsce. Opieram się więc na źródłach dostępnych, ale zaznaczam w książce, że wielokrotnie próbowałem dotrzeć do archiwum diecezji podlaskiej w Siedlcach. Bez skutku. Raz nawet wpuszczono mnie do środka, żebym przejrzał inwentarz – okazał się bardzo interesujący – ale potem ksiądz prowadzący archiwum przestał odpowiadać na moje maile i telefony. Uważam, że dla przejrzystości życia publicznego w Polsce archiwa kościelne powinny być dostępne dla każdego badacza, niezależnie od tego, jakim okresem historii się zajmuje. Tylko tak można uniknąć niedopowiedzeń, które często są gorsze od tego, co się naprawdę wydarzyło albo nie wydarzyło.

Polscy historycy, pisząc o bierności społeczeństwa wobec Zagłady, podkreślają, że w żadnym innym okupowanym kraju za pomoc ukrywającym się Żydom nie groziła kara śmierci. Pan pisze, że ta groźba była po wojnie często mitologizowana.

Kara śmierci oczywiście istniała. Pokazowe akcje terroru w miejscach, gdzie mogli ukrywać się Żydzi, działały na ludzi bardzo silnie – po prostu się bali. Człowiek w niemieckim mundurze mógł zrobić wszystko, co chciał; taki był charakter tej okupacji. Ale kiedy zejdziemy na poziom źródeł, widać, że kary nie wykonywano wszędzie i zawsze. To raczej dowód, że prawo okupacyjne było atrapą prawa w naszym rozumieniu – dlatego używam określenia „antyprawo”. Wiele zależało od decyzji człowieka, który dowodził konkretną akcją. Trzeba pamiętać i mówić, że ta kara zawsze mogła zostać wykonana. Jednak strach przed nią, choć bardzo istotny, nie był jedynym powodem, dla którego ktoś pomagał Żydowi albo zatrzymywał go i wydawał Niemcom. Decydowało mnóstwo innych okoliczności.

Treblinkę II, gdzie zabijano w sposób przemysłowy, zlikwidowano w 1943, teren zniwelowano i obsiano łubinem. Ale już rok później, gdy wojska sowieckie wyparły Niemców, został rozkopany przez poszukiwaczy złota. Ta gorączka trwała kilka lat. Nawet robotnicy wysłani przez władze, by uporządkować teren, kopali po godzinach, a pilnujący ich milicjanci przyłączali się do poszukiwań.

Demoralizacja, którą niosła II wojna światowa, była gigantyczna. Podobne zjawiska obserwujemy w Sobiborze, w Bełżcu, w Auschwitz-Birkenau, a nawet w Warszawie, jak ruiny „Gęsiówki”. Społeczeństwo, które przeszło przez ten ludobójczy konflikt, było już zupełnie innym społeczeństwem. Gorączka złota na cmentarzysku Treblinki II jest absolutnie makabryczna, ale warto przyjrzeć się jej przyczynom. Zachowały się zeznania człowieka zatrzymanego na tym terenie. Pisze rozczulający list do żony, prosi, by uściskała dziecko i rodzinę, a śledczym tłumaczy, że poszedł tam, bo nie miał z czego żyć. Może to wymówka na potrzeby śledztwa, ale trudno odrzucić taką motywację.

Legenda Treblinki II jako miejsca, gdzie można się wzbogacić, rodziła się już w latach 1942–43, kiedy wachmani wynosili z obozu rzeczy zrabowane Żydom i handlowali nimi – nie tylko z miejscową ludnością. Z Warszawy jechało się pociągiem półtorej, dwie godziny, więc przyjeżdżali handlarze z dużych miast, wiedząc, że zarobią pieniądze, jakich nigdzie indziej się nie zarabiało. Dlatego w 1944, zaraz po odejściu Niemców, teren natychmiast rozkopano. I nie robili tego tylko miejscowi – zresztą nie wszyscy miejscowi tam chodzili. Skala procederu jest wstrząsająca, a źródła wskazują na jego zorganizowany, wręcz mafijny charakter. Na miejscu działały punkty wymiany kosztowności na pieniądze, teren był podzielony na swego rodzaju działki, ktoś tym zarządzał, dochodziło do bójek. To pokazuje, jak ogromne spustoszenie etyczne i moralne wojna wywołała w ludziach.

Na jaką skalę rozliczono po wojnie morderców i szmalcowników? Czy są dowody, że sądy traktowały zbrodnie wobec Żydów łagodniej niż wobec Polaków? Podaje pan kilka takich przykładów.

To bardzo skomplikowany temat. Kary zapadały – natrafiłem nawet na wyrok śmierci dla człowieka, który uczestniczył w mordowaniu Żydów, choć to jedyny taki przypadek w źródłach, do których dotarłem. Problem z rozliczeniem II wojny światowej miała nie tylko Polska, ale też inne kraje, począwszy od Niemiec Zachodnich. W polskich sprawach kluczowe jest to, że bardzo wiele śledztw opierało się wyłącznie na zeznaniach świadków. Sąd, orzekając na podstawie dowodów przedstawionych przez prokuraturę, często stawał przed dylematem, czy ma ich dość, żeby kogoś skazać. A jakość tych dowodów nie była najlepsza. W ponad stu sprawach, które sprawdziłem, tylko raz przeprowadzono na przykład ekshumację. Nie widzę tam systemowej niechęci do sądzenia takich ludzi.

Fascynującym i wciąż niezbadanym zjawiskiem są donosy z lat 40. i 50. na tych, którzy w czasie wojny mordowali Żydów. Czasem chodziło o załatwienie sąsiedzkich porachunków, ale bywało, że ktoś we wspólnocie wiejskiej chciał, żeby sprawiedliwości stało się zadość, tylko nie miał odwagi złożyć oficjalnego zawiadomienia. Inna rzecz, co z tymi donosami robiły milicja i prokuratura. Opisuję niezwykły przypadek Żyda, krawca, który od września 1942 ukrywał się z córką w jednej wsi, chodząc od chaty do chaty i szyjąc ludziom w zamian za jedzenie i schronienie – aż trafił na kogoś, kto ich zamordował. Po wojnie przyszedł donos, milicja wszczęła śledztwo, ale nie miała możliwości, by dotrzeć do prawdy. Nikt nigdy nie został osądzony. O tym, co działo się po wojnie, decydowało więc wiele czynników: nie tylko ewentualne antysemickie uprzedzenia sędziego w sądzie okręgowym, ale też jakość dowodów i zamknięcie niektórych wspólnot wiejskich, w których wciąż działały zależności rodzinne i towarzyskie, przez co trudno było otwarcie wskazać mordercę.

O tym zatruciu można chyba powiedzieć, że w niektórych miejscach wciąż trwa. Myślę choćby o Jedwabnem, gdzie znaczna część mieszkańców nadal wypiera polskie zbrodnie. A jak jest w powiecie sokołowskim?

Dotyka pan bardzo ciekawej sprawy, bo polityki historyczne, w których funkcjonujemy, bardzo źle znoszą zderzenie z rzeczywistością II wojny światowej. Mam czasem wrażenie, że istnieje barykada między dwoma dyskursami. Według jednego wszyscy Polacy codziennie rano decydowali, ilu Żydów dziś zabiją. Według drugiego każdy Polak przy śniadaniu zastanawiał się, ilu Żydów dziś uratuje. Rzeczywistość wojny była nieporównanie bardziej skomplikowana niż takie proste ideologiczne narracje. Jeśli chodzi o Jedwabne, to oczywiście skrajna prawica wykorzystuje je do prowadzenia swojej polityki historycznej. Ale wielu naukowców, między innymi prof. Antoni Sułek, wskazuje, że parafrazując, sformułowanie „Polacy zabijali” prowadzi w ślepy zaułek, z którego nie zrozumiemy, co się naprawdę wydarzyło. Przedwojenne i wojenne wspólnoty wiejskie nie były monolitem. To były małe, mocno podzielone społeczności, w których o tym, kto morduje i kto ma do władzę, decydowało wiele różnych czynników. Takie generalizacje niczego nam nie wyjaśniają.

Uważam, że jeśli chodzi o rozliczenie się z tym, co w czasie II wojny światowej było złe z punktu widzenia humanizmu, moralności i etyki, Polska na tle innych miejsc w Europie jest bardzo zaawansowana. Nie jest tak, że nie chcemy o tym mówić. Ciągle o tym mówimy i ciągle się spieramy, jak oceniać tamte postawy. Ten spór, toczący się od wielu lat, pcha nas do przodu, ku lepszemu ich zrozumieniu. I – pomijając radykalne obozy, które okładają się słowami – wpływa na nas bardzo pozytywnie, bo pokazuje, że pochylamy się nad przeszłością, ponieważ chcemy być lepszym społeczeństwem.

Zarazem kończy pan książkę ostrzeżeniem, że napis „Nigdy więcej” na pomniku w Treblince – zaprojektowanym zresztą przez Gdańszczanina Franciszka Duszeńkę – może okazać się pusty.

Po 1945 wydarzyło się tyle zła, ludobójstw i zbrodni wojennych, że należałoby to hasło zmienić z „nigdy więcej” na „nigdy więcej dla nikogo”. Jeśli wyjdziemy z głęboko humanistycznego przekonania, że wszystkim ludziom powinno być na świecie w miarę dobrze, to naprawdę niewiele do tego potrzeba. Wystarczyłoby choćby z dnia na dzień zakończyć trwające wojny. Takie myślenie można uznać za naiwne, ale dlaczego tego nie postulować? Okupacja ziem polskich była wstrząsająca, a my od kilkudziesięciu lat żyjemy w bardzo komfortowym świecie. Wciąż jednak nie wyciągnęliśmy wniosków z tamtych wydarzeń. Nie zrozumieliśmy, dlaczego ludzie uczestniczą w ludobójczych systemach, co sprawia, że zabijają innych, dlaczego w takich miejscach jak okolice Treblinki II autorytetów brakuje akurat wtedy, gdy są najbardziej potrzebne. Badania wielu utalentowanych polskich historyków i historyczek prowadzą nas w tym kierunku. Mam nadzieję, że kiedyś dojdziemy do celu – do świata, w którym wszystkim będzie po prostu lepiej.

Więcej o autorze / autorach:
tekst alternatywny
Podziel się
Oceń

Napisz komentarz

Komentarze

Reklama