Reklama50% rabatu na e-prenumeratę Zawsze Pomorze

Ja wciąż żyję teatrem, dlatego jeszcze do końca nie umarłem

Uważał, że teatr ma siłę zmartwychwstania. Za każdym razem każe zrywać się ze sceny, by wieczorem wejść na nią znów i po raz kolejny umrzeć, w roli – mówi Gabriela Pewińska-Jaśniewicz, autorka książki „Teatr mnie woła, więc jestem. Rzecz o Ryszardzie Jaśniewiczu”
Ja wciąż żyję teatrem, dlatego jeszcze do końca nie umarłem
Ryszard i Gabriela Jaśniewiczowie podczas prób do monodramu "Wariat", scena w oliwskim Domu Zarazy, 2020

Autor: Grzegorz Mehring

Właśnie skończyłam czytać książkę… Tak wielka z niej bije miłość do Aktora i do Teatru. I choć występujesz w niej rzadko, czuje się tu ogromną tęsknotę... Dobrze to odczytałam?

Mówił, że nasze życie jest bajką zupełnie niezrozumiałą dla dorosłych. Dlatego mogłam o tym opowiedzieć tylko poprzez tęsknotę, trudno było inaczej, książka powstała w rok po jego śmierci. Nie jest to jednak historia o nas. Nie jest to też typowa biografia, to przede wszystkim rzecz o miłości do życia, które dla Ryszarda Jaśniewicza – od najmłodszych lat - było Teatrem wielkim i wspaniałym! Mówił: „Brałem życie miarą pioruna! Za młodu nauczyłem się teatru, a potem życie stało się dla mnie teatrem pełnym cudów”. 

W monodramie "Ja, Lir", scena w oliwskim Domu Zarazy, 2010 (Fot. Agnieszka Lendzion)

Jak się poznaliście?

Od sceny wszystko się zaczęło. Stanęliśmy na niej razem, jeden jedyny raz w 1987 roku, 27 marca, w Międzynarodowy Dzień Teatru. Premiera „Iwony, księżniczki Burgunda” Gombrowicza w Słupskim Teatrze Dramatycznym. On, Ryszard Jaśniewicz – dyrektor artystyczny tego teatru, reżyser przedstawienia, w roli Króla Ignacego. Ja, ledwie rok po maturze, adeptka sztuki aktorskiej, jako Dama III, nic nieznaczący epizod. Znalazłam się na tej scenie z miłości do teatru, nie przypuszczałam, że odnajdę miłość życia. 

W książce pytasz go: „Co grałeś, gdy przyszłam na świat?”.

Gdy się urodziłam, on już stawiał pierwsze kroki na scenie. Była między nami duża różnica wieku, choć kto był tu młodszy, nie jest wcale oczywiste. Radość, żarliwość, energia, siła, która towarzyszyła mu do końca – nie mam tego nawet w połowie. Zawsze było mi żal, że poznałam go tak późno, choć przecież najwcześniej, jak było to możliwe. Lata jego dzieciństwa, szalonej młodości, okres, gdy go nie znałam, bo nie było mnie na świecie, to dla mnie – jak wyznałam – stracony czas, dlatego tak chętnie wracam doń w książce. 

W monodramie "Aktor", 2017 (Fot. Gabriela Pewińska-Jaśniewicz)

Był na scenie 65 lat. 

Zagrał blisko 200 ról. Mimo wspaniałych kreacji u wybitnych reżyserów, które przyszło mu grać na wszystkich etapach kariery, ostatnie dwie dekady życia to – jak zawsze powtarzał – dla niego najciekawszy zawodowo czas. W roku 1999 zainicjował własny teatr, scenę monodramu. W styczniu 2007 roku, po trudnej operacji serca – lekarze mówili, że to było za uszy wyciąganie go z grobu – potrzebował sporej dyscypliny, by wrócić do normalnego życia, do pełnej sprawności. Wydawało się niemożliwe, by jeszcze stanął na scenie. Ale ledwo wyszedł ze szpitala, znów zaczął myśleć o teatrze. Znów usłyszał to wołanie! Szesnaście monodramów, które wystawił w ciągu ostatnich trzynastu lat życia – jaka to musiała być dyscyplina! A to jest przecież ta sama dyscyplina, która zaczęła się w rodzinnym domu od chodzenia rano po mleko do sklepu, od tej świadomości: Muszę to zrobić! 

W roku 2019, tuż po premierze monodramu „Maska” – druga operacja serca. 

Ledwo doszedł do siebie – zapalenie płuc. Na dodatek czas pandemii. Ale po raz kolejny nie odpuszcza, wystawia monodram „Wariat”. Mówi: „Biorę się za łeb. Gram, bo jestem aktorem! A ze sceny zejdę dopiero wtedy, gdy na Najwyższej Scenie będą potrzebowali Don Juana, Samuela, Edypa, Odysa, Wariata”. Uważał, że teatr to jest światło dyscypliny. Gdy już coś zaczynał, musiał to zrobić do końca, całe życie tak postępował. Natura sportowca - dobiec do mety. Nie można się wycofać. A sport kochał tak mocno jak teatr. 

W monodramie "Bengtsson", 2009 (Fot. Katarzyna Piotrowska)

Teatr zaczął się od żarówki...

Miał 11 lat, podstawówka w Wolsztynie pod Poznaniem. Za jakieś niecne sprawki – był, jak mówił, romantycznym chuliganem - nauczycielka każe mu recytować wiersz podczas akademii, która ma się odbyć w miejscowym kinie. Ta kara to było wyzwanie! Wyczyn niemal sportowy! Wiersza nauczył się na pamięć w mig. Wkroczył dziarsko na scenę przy nabitej do ostatniego miejsca widowni. A jak palnął głosem w ten rym, w ten rytm, to tak ostro, że… pękła wisząca nad sceną żarówka. Na widowni szał! Brawa, jakich może już potem nigdy nie dostał… Choć bywały owacje niemałe. Ta żarówka, jak z radością opowiadał, to był znak, preludium jego aktorstwa, teatru, życia. Ale w teatr bawił się już gdy miał lat osiem, u wujków na Liczmańskiego w Oliwie. Był tam stary kredens – jego pierwsza scena. Kurtyną stał się kuchenny ręcznik, były szuflady-garderoby, widelce, słoiki, wałek do ciasta – jego koledzy od roli. Wtedy odkrył i nazwał swój teatr Teatrem, bo to był teatr na serio. Teatr… To słowo wlazło do głowy i nie chciało wyleźć.

„Nasz dom był wzruszającym, wielkim teatrem. Wracałem tu za życia i po nim też” – mówi Aktor w twojej książce. 

Gdy długo gwizdał czajnik w kuchni, zaśmiewał się w głos, bo wyobrażał sobie, że to pociąg wjeżdża do pokoju. Kiedy zepsuł się kran albo pękł but czy odpadło ucho od dzbanka, podchodził do tego jak do zadania scenicznego, jakby ten kran, but, dzbanek był teatralnym rekwizytem, który po prostu trzeba przywrócić scenie przy pomocy narzędzi, które są akurat pod ręką. I to też była zabawa w teatr. W życie. Cieszyło go to. 

Piszesz o śliwie za oknem, o drzwiach i kranach nie do wymiany, bo cały czas uczestniczą w domowym spektaklu. Poezja skutecznie walczyła z prozą życia?

Proza życia? Mówił: „Moje życie było jak wiersz”. Uważał, że poezja to jego siła. Ale też, że bez wiersza teatr ubożeje.

W monodramie "Fatalista", 2011 (Fot. Grzegorz Mehring)

Na kartach książki wspomina swoją młodość, pierwszą miłość, przede wszystkim radość tworzenia teatru. 

To w większości zapis naszych nagranych rozmów, ale wykorzystałam też fragmenty jego monodramów, wierszy, bajek. To rozmowa z Aktorem, którego wołam, by wrócił Stamtąd na swoją ukochaną scenę. Pytanie: dla jakich spraw warto byłoby wrócić? Za czym tęskni? Za teatrem, za miłością, za domem, za poezją, która go ukształtowała. Za dzieciństwem, gdy w Nowogródku, gdzie przyszedł na świat, przyjaciel rodziców, pan Szpilka, nosił go w worku. To był teatr co się zowie! Przypomina sobie pierwsze role, Grzybek, którego grał w szkolnym teatrze, był dlań równie ważny jak jego Tyrezjasz w „Antygonie”! Kiedy był chłopaszkiem, ukochanym teatrem było dlań podwórko. Te walki, które rozgrywał z kolegami… A gdy nie było kolegów, to z samym sobą, szable z patyków, wojny z drzewami, które z entuzjazmem włączały się do gry, zwłaszcza pewien stary orzech… Jak mówił, nieugięty, cholernie zdolny aktor! Miłością, bodaj czy nie największą, była piłka. Kochał sportową rywalizację. Sport ukształtował w nim ducha równie mocno jak wiersz. Nie bez znaczenia było też łobuzowanie, był mistrzem łobuzowania, które jak się okazało, miało sens. 

W monodramie "Król", 2018 (Fot. Gabriela Pewińska-Jaśniewicz)

Wspomina pewne spotkanie z kozą w Nowogródku. Miał pięć lat. 

Przyjaźnie ją pozdrowił, chciał się zaprzyjaźnić, a ona ostro go buchnęła! Pół dnia czekał na nią z kijem, by oddać... (śmiech) By sprawiedliwości stało się zadość. Walkę o honor, o siebie miał na sztandarach.

To była też walka z chorobą, która często dopadała go przed premierą. 

Ale nie wyobrażał sobie, by odwołać przedstawienie. Ratowała go wewnętrzna dyscyplina. Ten wewnętrzny mus, odpowiedzialność w stosunku do widza, do kolegów, odpowiedzialność za teatr. Ciężko zachorował w dniu premiery „Króla Edypa” w Słupskim Teatrze Dramatycznym w 1984 roku. Nie tylko reżyserował, ale też grał główną rolę! Mimo wysokiej gorączki zmobilizował się. Nie wyobrażał sobie, by mogło stać się inaczej, choćby miał paść, musiał zagrać. Rola była ekspansywna. Czuł, że słabnie, że gardło wysiada, ale nie odpuścił, uważał, że tak trzeba było. Po premierze mówiono, że ten jego Edyp był zbyt impulsywny, za ostry, za gorący. Brał to za komplementy, bo tak właśnie chciał zagrać, bo taki Edyp był, bo jego jedyną wadą była właśnie gwałtowność, ona pomogła bogom przeprowadzić plany. Trema premierowa, oczywiście, przeszkadzała grać, ale to było jego prywatne mierzenie się z Losem. 

Książka to też opowieść o dawnym teatrze. 

Który i mnie jest bliski. To Teatr pięknego słowa, szacunku dla wielkiej literatury. Na Scenie Teatralnej w oliwskim Domu Zarazy, która od 2022 roku nosi imię Ryszarda Jaśniewicza. wystawił w ciągu trzynastu lat szesnaście monodramów. Nie wyobrażał sobie, by mówić tekst do mikrofonu! Jego piękny, donośny głos niósł się poza budynek teatru, daleko, na ulicę. Podczas jednego ze spektakli, gdy widzów było tylu, że nie zmieścili się na widownię, frazy Mickiewicza wypowiadane na scenie świetnie słychać było w pobliskim ogrodzie. Należał do pokolenia aktorów, którzy byli wpatrzeni w swoich Mistrzów. Powtarzał, że nie jest dobrze, gdy dla młodych mistrzami są oni sami. 

W ostatnim monodramie "Budowniczy", 2021 (Fot. Grzegorz Mehring)

W jednym ze spektakli mówił: „Scena to życie. Żyję, bo gram. Nigdy nie umrę”.

Mawiał też, że co rok ta oliwska scena woła go i on na to wołanie z radością odpowiada. Ostatni spektakl, „Budowniczy”, który napisałam jemu w hołdzie, zagrał we wrześniu 2021 roku, ledwie miesiąc przed śmiercią. Spektakl zakończył słowami: „Jestem Teatrem”! To jego ostatnie słowa wypowiedziane na scenie.

„Teatr jest moim zmartwychwstaniem” – to fraza z jego wiersza. 

Uważał, że teatr ma siłę zmartwychwstania. Za każdym razem każe zrywać się ze sceny, zbudzić się, oprzytomnieć, by wieczorem wejść na nią znów i po raz kolejny umrzeć. W roli. Ale głosił też, że śmierć nie przychodzi do teatru, bo tutaj nic nie dzieje się naprawdę. I z radością, w nieskończoność przedłużał to trwanie na scenie – życie. „Ja wciąż żyję teatrem, dlatego jeszcze nigdy do końca nie umarłem” - śmiał się. 

W monodramie "Wielkie pranie", 2009 (Fot. Katarzyna Piotrowska)

Dowodem na te słowa jest jego nieustająca obecność w oliwskim Domu Zarazy. 

Zaprosiła go tutaj twórczyni tego niezwykłego miejsca, prezes Stowarzyszenia „Stara Oliwa”, wybitna Oliwianka, Danuta Rolke-Poczman. Spotkali się w marcu 2008 roku, w kwietniu już wystawił monodram „Moje serce. Wielkie monologi dramatu polskiego”. Tworzył tu warsztaty dla poetów i recytatorów „Jaśniewicz recytuje, spróbuj i Ty!”. Otwierał wystawy, uroczystości jubileuszowe, koncerty, gale, święta dzielnicy. Robił tu teatr i uczył teatru. Danuta Rolke-Poczman nadała mu tytuł: Oliwianin Honoris Causa.

Po jego śmierci kontynuujesz te działania. 

Zostawił na tej małej wielkiej scenie piękne ślady. Staram się, by to, co robił, trwało, by było inspiracją dla innych. Ostanie pięć lat to blisko 80 imprez, kontynuacja warsztatów poetyckich, spektakle, w których występują aktorzy zawodowi i amatorzy, słuchowiska, wieczory autorskie „Teatr Jednego Wiersza”. Na warsztaty, których jest patronem i które zawsze otwiera jego wiersz, przychodzą nowe pokolenia słuchaczy. Jego dawne spektakle, fotografie, filmy, które kręcił, jego wiersze motywują do tworzenia nowych projektów, w które angażują się twórcy 17+ - 90+! To choćby śpiewaczka Emilia Osowska (mezzosopran), która stworzyła niezwykły muzyczny monodram do jego wierszy teatralnych „Teatr jest moim zmartwychwstaniem”. To też poetycki - chyba jedyny taki na świecie - Teatr Kwiatów Marzeny Charkiewicz. To FB Teatr Jaśniewicza, który prowadzi Ewa Liguz-Borowiec. To pięć sentymentalnych słuchowisk o Starym Aktorze Lalkarzu, które nagrali Katarzyna Lengowska i Krzysztof Janczukowicz. Wszystko to inicjatywy społeczne, które mają swoją liczną, wierną widownię. Narodziła się wokół tej pierwszej oliwskiej sceny jakaś romantyczna wspólnota. Może w myśl jego słów: Poezja zawsze prowadzi do przyjaźni?

W monodramie "Wariat", 2020 (Fot. Grzegorz Mehring)

„Non omnis moriar”...

„Ja jestem wrogiem umierania” – mówił w słuchowisku „Pajace”. W książce dodaje: „Nie poddam się! Tego nauczył mnie teatr. Upadać, i znów się podnosić”. Poza tym wszystko. co robił, to był hołd złożony wszechpotężnej miłości, która. spełniając się, zawsze się odradza. W jego teatrze, w teatrze jego życia, zawsze grała główną rolę. Bez niej nie potrafił. Nie chciało mu się. Przez życie niósł go tylko poryw serca.

 

Ryszard Jaśniewicz 

Aktor, reżyser, autor sztuk teatralnych, pedagog, poeta. Absolwent Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Krakowie. Debiutował w gdańskim Teatrze Miniatura. Po studiach grał m.in. w Teatrze Polskim we Wrocławiu, Lubuskim Teatrze w Zielonej Górze, Teatrze Polskim w Bydgoszczy, Teatrze Wybrzeże w Gdańsku (1971-83), gościnnie w Teatrze Miejskim w Gdyni i w Théâtre Les Déchargeurs w Paryżu. Główne role w spektaklach wybitnych reżyserów, m. in.: Marka Okopińskiego, Adama Hanuszkiewicza, Stanisława Hebanowskiego, Jakuba Rotbauma, Krystyny Meissner. W latach 1983-88 dyrektor artystyczny, aktor i reżyser Słupskiego Teatru Dramatycznego. W latach 1988-92 kierownik artystyczny Centrum Edukacji Teatralnej w Gdańsku. W Sopocie, w roku 1999. powołał do życia Teatr z Polski 6. W latach 2008-2021 sceną tego teatru stał się Dom Zarazy w Oliwie. Laureat nagród teatralnych oraz Nagrody Specjalnej Marszałka Województwa Pomorskiego za wieloletnią, niestrudzoną twórczą aktywność na scenach teatralnych Pomorza (2019). Autor tomu „Wiersze teatralne” (2021). Od roku 2022 patron Sceny Teatralnej w oliwskim Domu Zarazy.

Więcej o autorze / autorach:
tekst alternatywny
Podziel się
Oceń

Napisz komentarz

Komentarze

Reklama Radio Gdańsk Zasłuchani w Pomorzu
Reklama
Reklama Radio Gdańsk Zasłuchani w Pomorzu