Dariusz Szreter
Zbrodnia w Krakowie. Dezinformacja i kłótnia o znaczenie tragedii
Masakra na krakowskim Rynku pokazała, jak szybko po tragedii zaczyna się kłótnia, żeby nie powiedzieć – wojna, o jej znaczenie. I jak wiele w niej zależy od słów polityków i dziennikarzy.
W mniejszej skali przerabialiśmy to już w Gdańsku po zabójstwie Pawła Adamowicza w styczniu 2019 r. Przez tygodnie nie milkły apele o zachowanie odpowiedzialności za słowo. Kraków pokazał, ile z tej lekcji zostało.
Nie powiedziałabym, że lekcji po zabójstwie Pawła Adamowicza w ogóle nie odrobiliśmy. Ale zabrakło rozróżniania wstępnych, niepewnych doniesień od potwierdzonych faktów. Informacja o dwóch napastnikach została skorygowana, a w obiegu i tak została wersja pierwotna.
dr hab. Małgorzata Łosiewicz / profesor Uniwersytetu Gdańskiego, medioznawczyni
Atak na Rynku w Krakowie: „Polak”. Najpierw narodowość, potem reszta
Pierwszą informacją o sprawcy, jaką podały władze, było to, że jest obywatelem Polski, 24-latkiem z Ostrowca Świętokrzyskiego. Trudno się dziwić, bo pytanie: „Czy to Ukrainiec?”, pojawia się dziś w sieci po informacji o niemal każdym popełnionym przestępstwie. Znak naszych czasów.
Takie szybkie dementi jest bardzo potrzebne. Kiedy oficjalny kanał podaje, że napastnik jest Polakiem, nie jesteśmy skazani na spekulacje z mediów społecznościowych. Oczywiście, cudzoziemcy mogą popełniać przestępstwa w Polsce, ale w konkretnych przypadkach trzeba odnosić się do faktów.
Mateusz Cholewa / zastępca redaktora naczelnego Stowarzyszenia Demagog, organizacji fact-checkingowej zajmującej się sprawdzaniem wypowiedzi polityków i walką z fake newsami.
To jednak nie wygasiło plotki o imigrancie, tylko zmieniło jej kierunek. Skoro sprawca jest Polakiem, to musiał „współpracować z Ukraińcami”.
Relacja na żywo a granice wiedzy
Ale tym razem jeszcze szybciej od fałszywek w sieci wystartowała telewizja. Tomasz Sakiewicz relacjonował na żywo z Rynku dla Telewizji Republika:
„Wszystkie rezerwy policji zostały wywiezione do Warszawy”, „Nie widać ani jednego policjanta”.
Przerwał mu przypadkowy przechodzień, stając w kadrze i pytając:
„Co za bzdury pan gada?”.
Rzeczniczka MSWiA Karolina Gałecka odpowiedziała, że „TV Republika i Tomasz Sakiewicz sieją kłamliwą narrację”, a Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji wszczęła wobec tej stacji procedurę.
– Relacja na żywo musi pokazywać granice naszej wiedzy. Sam fakt bycia na miejscu nie oznacza jeszcze wiedzy o przyczynach, motywach czy liczbie napastników. Nie trzeba za wszelką cenę wypełniać każdej minuty nowymi niesprawdzonymi tezami – napomina prof. Małgorzata Łosiewicz.
Zbrodnia w Krakowie jako argument w sporze politycznym
Tragiczna śmierć sześciu osób nie zatrzymała ani na chwilę bezpardonowej walki politycznej. Swoistym gestem ponad podziałami miał być apel Jarosława Kaczyńskiego o odwołanie zaplanowanych manifestacji w sprawie Trybunału Konstytucyjnego, „aby okazać szacunek niewinnym ofiarom brutalnego ataku w Krakowie”. Ale nawet w tym apelu, przekazanym przez rzecznika PiS Rafała Bochenka, protesty opisano jako sprzeciw wobec „nielegalnych działań koalicji 13 grudnia”.
Pokusie uległa też strona rządowa. Szef MSWiA Marcin Kierwiński już w sobotę, 7 listopada wieczorem mówił, że sprawca był „zafascynowany ideologiami skrajnie prawicowymi”, choć zastrzegł, że będzie to sprawdzane.
Rzecznik Prokuratury Krajowej prok. Przemysław Nowak w poniedziałek, 9 listopada mówił, że w mieszkaniu zamachowca „nie ma niczego tak oczywistego, co by można było przekazać”, a wisząca na ścianie żółta flaga z wężem, historyczny symbol amerykański, „ma różne znaczenia wolnościowe, niekoniecznie negatywne”.
Słów ministra nie potwierdziły kolejne dni. Nie ma żadnych informacji, żeby sprawca kierował się ideologią jakiejś grupy czy organizacji. Eksperci są skłonni przypisać mu profil nihilistycznego terrorysty, zafascynowanego przemocą.
– Małopolska policja wydaje komunikaty konkretne, które na bieżąco dementują fake newsy. A z drugiej strony, wychodzi minister, stawia bardzo mocną tezę i nie pokazuje żadnych dowodów. Dwa dni później prokuratura podaje bardziej stonowaną informację. Taki dwugłos obniża zaufanie opinii publicznej – ocenia Mateusz Cholewa.
Dezinformacja po ataku w Krakowie. Każdy widzi swojego wroga
NASK zgłosił platformom ponad dwa tysiące kont szerzących fałszywe informacje o zamachu. Najpopularniejsze nieprawdziwe narracje zebrały w ciągu doby ponad 250 mln wyświetleń. Jak opisała Anna Mierzyńska z OKO.press, wersja o „ukraińskim najemniku” w ciągu kilku godzin przeszła z kremlowskich kanałów na Telegramie, przez białoruskie radio, do serwisów w Bułgarii, Grecji, Hiszpanii, a potem w Chinach.
Paliwem były też niewyraźne zdjęcia z miejsca zdarzenia. „Gazeta Wyborcza” pokazała różnice w tym, co internauci zobaczyli w tych samych pikselach. Popularna naszywka z piratem Czarnobrodym dla niektórych stała się emblematem ochotników walczących za Ukrainę. Zielony znak wyjścia ewakuacyjnego, który mignął na stopklatce, odczytano jako logo Falangi. Turystyczną naszywkę ze świętokrzyskiej Łysicy wzięto za znak jednostki Wojsk Obrony Terytorialnej, co musiał dementować minister obrony. Ten sam znak na hełmie był dla jednych symbolem Polski Walczącej, dla innych SS Totenkopf.
Tam, gdzie jest próżnia, można wsadzić cokolwiek, na przykład narrację spiskową. Wytłumaczenie nieprawdopodobne i straszne jest dla nas lepsze niż brak jakiegokolwiek wytłumaczenia.
Mateusz Cholewa / zastępca redaktora naczelnego Stowarzyszenia Demagog
Gdyński ślad: Obraz wygenerowany przez AI i fałszywy związek z ministrem
W grupie „Gdynia Info” na Facebooku, liczącej około 40 tys. członków, w niedzielę, 8 listopada wieczorem pojawił się wygenerowany przez AI obraz ministra Marcina Kierwińskiego, ściskającego dłoń zamachowcowi, z podpisem, że sprawca „wspierał Kierwińskiego”. Opublikował go jeden z administratorów grupy, Mariusz Jan Frankiewicz, radny dzielnicy Dąbrowa. Post udostępniono ponad 900 razy. MSWiA zapowiedziało zawiadomienie do prokuratury.
– Takie grupy często mają większe zasięgi niż lokalne media. To nowy, hybrydowy typ lokalnego węzła informacyjnego. Ale szybkość i zasięg to nie standard rzetelności – mówi Małgorzata Łosiewicz.
Kto może na to zareagować?
– Odbiorcy. Oni głosują swoimi lajkami i komentarzami – dodaje.
Mariusz Jan Frankiewicz rozpowszechniał też fałszywą informację, że na Rynku nie było policji. Sprawą zajmują się policja i prokuratura, a prezydentka Gdyni Aleksandra Kosiorek poleciła złożyć zawiadomienie, dementując przy okazji krążącą w sieci informację, że radny jest pracownikiem urzędu miasta.
Sprostowanie nie ma szans
Problem w tym, że sprostowania rzadko docierają tam, gdzie fałsz.
– Widziałem zmanipulowane nagranie, które na X miało około 75 tysięcy wyświetleń. Autor od razu w pierwszym komentarzu napisał, że to żart. Ten komentarz miał tysiąc wyświetleń – mówi Mateusz Cholewa.
Dlatego tak ważne jest przestrzeganie podstawowych zasad:
- czekać na komunikaty policji i prokuratury,
- nie udostępniać nagrań z miejsca tragedii,
- nie powielać „ustaleń” o sprawcy, które nie mają źródła.
Prof. Małgorzata Łosiewicz przypomina też o czymś, o czym w gorączce pierwszych godzin łatwo zapominamy:
Nadekspozycja twarzy, nazwisko w nagłówkach, budowanie sensacyjnej biografii sprawiają, że media stają się tubą reklamową sprawcy. A tym, którym chodzi o rozgłos, dają dokładnie to, czego chcieli.
dr hab. Małgorzata Łosiewicz / profesor Uniwersytetu Gdańskiego, medioznawczyni
Co reakcje na zbrodnię w Krakowie mówią o nas?
Po kilku dniach od masakry na TikToku krążą już rosyjskojęzyczne animacje AI, w których krakowski zabójca jest pogodnym bohaterem kreskówki. To najlepszy dowód, że to, co dzieje się w sieci, nie jest – jak sądzą niektórzy – ucieczką od rzeczywistości. Przeciwnie, aktywnie na nią wpływa i staje się częścią rosnącego zagrożenia.
Napisz komentarz
Komentarze