Jakie demony siedzą w głowie samotnego mordercy?

Mężczyznę, który zabił sześć przypadkowych osób w centrum Krakowa niektórzy nazywają już „samotnym wilkiem”. Słusznie?

Unikałbym tego typu określeń. Na razie w ogóle niewiele wiemy, poczekajmy, aż wypowiedzą się eksperci, takie określenie romantyzuje sprawcę tej potwornej przemocy.

Co dzieje się w głowie takiego człowieka?

Trudno odnieść się do sytuacji sprawcy ataku z Krakowa, bo na ten moment nie mamy żadnej wiedzy. Ale z bogatej literatury kryminologicznej na ten temat wiemy, że sprawca bardzo rzadko działa pod wpływem nagłego, nieracjonalnego impulsu. Zawsze jest to zwieńczenie długotrwałego procesu, który składa się z pewnych sekwencji i etapów. Dwaj badacze Frederick S. Calhoun i Stephen W. Weston sformułowali Model Ścieżki do Intencjonalnej Przemocy.

Co jest na tej ścieżce?

Na pewno poczucie skrzywdzenia. Ludzie różnie sobie z nim radzą. Przy czym krzywda nie musi być realna, wielu przypadkach jest wyobrażona, np. osoba może czuć się wykluczona, choć faktycznie nie jest. Towarzyszy temu narastająca wrogość, złość, gorycz, poczucie upokorzenia. Co ciekawe, ta emocjonalna reakcja wcale nie musi ograniczać logicznej percepcji działania. Większość sprawców przejawia bardzo dobre zdolności kognitywne. To również jest częścią wspomnianej ścieżki. Potrafią precyzyjnie analizować wcześniejsze ataki, sprawdzać, co się nie udało poprzednikom, ocenić tzw. wąskie gardła. Na tej ścieżce są też fantazje na temat przemocy i coraz głębsze przekonanie, że akt terroru jest jedynym sposobem na rozwiązanie problemu lub odpłatę za krzywdy. Zwieńczeniem tej drogi jest fizyczne przygotowanie ataku poprzez zgromadzenie broni, sondowanie zabezpieczeń i wreszcie dokonanie aktu przemocy.

Według policji zamachowiec z Krakowa od tygodni szukał w sieci informacji o Andersie Breiviku, Charlesie Mansonie i Tedzie Kaczynskim. Czy sprawcy masowych ataków planują bez emocji?

Z perspektyw badań nad sprawcami ekstremalnej przemocy możemy powiedzieć, że swoje dziania skrupulatnie planowali. Co prawda autorów ataków cechują zawężenia w sferze poznawczej, emocjonalnej i behawioralnej, ale nie utrudnia im to precyzyjnego planowania. Najczęściej sprawca myśli w sposób czarno-biały. Jego postrzeganie świata jest uproszczone. W jego głowie ludzie dzielą się na dobrych i złych. Nie ma nic pomiędzy. Sprawcy tracą zdolność do rozważania alternatywnych rozwiązań swoich problemów. Doszli do ściany z poczuciem, że ich plan to jedyna możliwa droga. Ich myśli krążą wyłącznie wokół doznanych krzywd, poczucia niesprawiedliwości, planu zemsty. Do tego dochodzi selektywna uwaga, czyli wyłapywanie ze środowiska wyłącznie sygnałów potwierdzających ich poczucie krzywdy.

Kto ich skrzywdził?

Nie są wskazani precyzyjnie. Widać nawet rodzaj paranoicznego myślenia. Eric Harris jeden ze sprawców ataku w Columbine mówił: „Nienawidzę Was ludzie za to, że wykluczyliście mnie z tylu fajnych rzeczy”. Nie wskazywał konkretnie, których ludzi nienawidzi. Dochodzi też do znieczulenia emocjonalnego. Sprawca odcina się od empatii i współczucia, jest chłodny emocjonalnie. Zawężenie behawioralne przejawia się w izolacji i wycofaniu społecznym, zerwaniu relacji z rodziną, znajomymi, rezygnacją z hobby i obowiązków. To pomaga sprawcy skupić się na celu. Anders Breivik dwa lata przed zamachem zarejestrował firmę rolniczą, a trzy miesiące przed zamachem odizolował się na wynajętej farmie. Nie chciał, żeby ktoś mu przeszkadzał. Jako „rolnik” nie rzucał się w oczy, mógł kupować nawozy sztuczne, z których przygotował gigantyczny ładunek wybuchowy. Sam zaś proces przygotowań do ataku trwał u niego pięć, sześć lat.

Czy informują o swoich zamiarach?

Wspomniani eksperci Calhoun i Weston podzielili sprawców na „łowców” i „wyjców” (hunters i howlers). Odróżniają grożenie od bycia groźnym, podkreślając, że sformułowanie bezpośredniej groźby karalnej statystycznie rzadko kończy się przemocą fizyczną. Jednak „wyjce” czasem zamieniają się w „łowców”. Tworzy to ryzyko fałszywego poczucia bezpieczeństwa, gdy zignorowany „wyjec” ulegnie transformacji. Badania pokazują też, że „łowcy”, którzy biorą na cel osoby publiczne, nie wyją. Z kolei w relacjach domowych sprawcy często najpierw grożą, a potem realizują swoje groźby.

A nie jest tak, że środowisko szkolne, domowe wręcz „hoduje” potencjalnego mściciela?

Peter Langman dzieli sprawców ataków z bronią w szkole na psychotycznych, psychopatycznych i traumatyzowanych. Odnosząc się do pytania, warto skupić się na tej ostatniej grupie, choć motywy nie muszą być rozłączne. 17-letni Tim Kretschmer, który zastrzelił piętnaście osób, a następnie popełnił samobójstwo, czy Eric Harris, współsprawca masakry w Columbine High School, często informowali o żalu do otoczenia, czuli się wykluczeni. Przy czym obiektywne wykluczenie z grupy, a poczucie wykluczenia to dwie różne sprawy. Wszystko rozgrywa się w głowie sprawcy, który często przenosi odpowiedzialność za swoje niepowodzenie na społeczeństwo, szkołę, uczelnię. Nie można też pomijać roli zaburzeń osobowości, szczególnie narcyzmu wrażliwego i złośliwego. Osoba o cechach narcyzmu wrażliwego ma nadmiarowe wyobrażenie o własnej wyjątkowości, przy jednoczesnej skrajnej wrażliwości na krytykę i odrzucenie. Każde dowody niedocenienia odbiera negatywnie, jako atak. A kiedy świat nie potwierdza jej wielkości, pojawia się poczucie poniżenia, które przekształca się w mściwą furię. Narcyzm złośliwy łączy te cechy z elementami antyspołecznymi i paranoicznymi. Sprawca zaczyna postrzegać siebie jako ofiarę, która ma moralne prawo wymierzenia kary złym ludziom. Robi się niebezpiecznie, gdy dochodzi tu do zasilania takich przekonań z tzw. króliczych nor w sieci.

Z czego?

To metafora zaczerpnięta z książki „Alicja w Krainie Czarów” Lewisa Carrolla, gdzie główna bohaterka wpada w tunel prowadzący do surrealistycznego, nieznanego świata. „Królicza nora” to synonim zagłębiania się ludzi o pewnych poglądach w zamkniętych grupach w sieci, w których odkrywają „prawdę” o świecie, czyli spotykają się z niebywałymi teoriami spiskowymi i coraz bardziej radykalnymi poglądami. I już wiedzą, kto stoi nie tylko za ich nieszczęściem. Często sprawcy wprost deklarują swoją antysystemowość, uważają, że należy im się więcej praw niż innym, a społeczeństwo ich ogranicza. Mają monopol na prawdę. Bywa, że tożsamość sprawcy zlewa się z jakąś ideą. Nazywamy to fuzją tożsamości, jednostka całkowicie podporządkowuje swoje własne „ja” zewnętrznemu systemowi przekonań, traci poczucie indywidualizmu. Sprawca nie tylko popiera daną myśl, ale traktuje ją jako nierozerwalną część samego siebie. Atak na ideologię odbiera jak bezpośredni atak fizyczny na siebie lub swoich bliskich. Największe ryzyko radykalizacji ponoszą dzieci w wieku 14-17 lat, z defaworyzowanych środowisk, z trudnościami rozwojowymi i obniżoną samooceną.

Sprawcy narażają się na śmierć. Gdzie ich instynkt samozachowawczy?

Większość z nich to osoby z głębokimi myślami samobójczymi. Nie widzą dla siebie przyszłości, ale zwykłe samobójstwo wydaje im się kolejną porażką. Idą na zamach ze świadomością, że zostaną zastrzeleni albo w ataku, albo przez prowokację. To tzw. suicide by cop, czyli sprowokowanie policjanta do zastrzelenia. Lub też odbiorą sobie życie na koniec ataku. Zamach jest dla nich ostatnim aktem w życiu. Wiedzą, że nie przeżyją, więc regulują swoje sprawy przed zamachem. Człowiek, który czuje się ignorowany przez otoczenie, nieistotny dla świata, wreszcie będzie kimś przerażającym, ale zapamiętanym. Pewien wyjątek stanowi tu Breivik, który nie chciał zginąć i natychmiast się poddał.

Jak poznać plany łowców?

Pomagają przecieki informacyjne. U 90 proc. łowców w sposób czasem nieświadomy, a czasem świadomy następował wyciek. W ponad 80 proc. przypadków sprawcy komunikują swoje zamiary. Piszą „nie idźcie jutro do szkoły” lub „jutro dowiecie się, kto przeżyje, a kto nie.” Tak było w przypadku zatrzymanego w ub. roku 14-latka z Poznania. Chłopiec traumatyzowany w szkole i źle traktowany przez niektórych nauczycieli, zwierzył się dziewczynie ze swoich zamiarów. Dziewczyna zgłosiła to dalej, a policja zajęła w jego domu listę osób do zastrzelenia. Niedawno nastolatek ze Szwecji grający w sieci powiedział rodzicom, że ktoś, z kim gra, wyjawił podczas konwersacji na czacie gamingowym, że ma plan strzelania w szkole. Rodzice zgłosili to do szwedzkiej policji, która natychmiast powiadomiła polskie służby. 13-letniego gracza zatrzymano, a w jego plecaku znaleziono bagnet. Być może to był głupi żart, ale żyjemy w czasach, w których lepiej dmuchać na zimne.

Bywa, że nie traktujemy poważnie takich sygnałów…

A szkoda. O ataku w szkole w Kerczu wiedziała dziewczyna sprawcy. Koledzy Nicolasa Cruza, sprawcy strzelaniny w Parkland (17 ofiar) wcześniej żartowali, że jeżeli ktoś będzie strzelał w tej szkole, będzie to Nikolas, który nożami straszył kolegów i koleżankę. To jest przeciek informacji. Bądźmy wrażliwi komunikaty i zachowania innych. Dziś każdy z nas jest mini-autorem, który publikuje różne rzeczy, czasem to żarty, a czasem nie.

Jak odsiać jedno od drugiego?

Na lotnisku nie mówimy żartem o bombie w bagażu, bo nie polecimy. Warto poważnie ze swoimi dziećmi porozmawiać na ten temat. Niestety, żyjemy w czasach, w których z pewnych tematów nie można żartować, bo stawiają na baczność wszystkie służby. To czas wojny na granicy. Jeśli więc jakiś żartowniś zacznie dowcipkować w sieci o bombie lub strzelaninie w szkole, powinien liczyć się z tym, że rodzice zapłacą duże pieniądze za fałszywy alarm. Trzeba uwrażliwiać nas wszystkich na różne niepokojące komunikaty i wskazywać, komu je zgłosić.

Każdy, kto chodzi na strzelnicę, jest podejrzany?

Nie ma nic złego w ćwiczeniu na strzelnicy, zwłaszcza, że żyjemy w czasach, tak jak powiedziałem, niebezpiecznych. Z drugiej strony wszyscy sprawcy ataku z bronią świetnie ją obsługiwali. Jeżeli do znajomości broni, chodzenia na strzelnicę dodamy zafascynowanie skrajną ideologią, afirmację sprawców i ataków na jakieś instytucje, publikacje manifestów, deklarowanie jakiegoś krańcowego momentu w życiu, nagłą zmianę zachowania czy radykalizację, to są to powody do niepokoju. Należy więc uwrażliwić młode osoby, które najczęściej pierwsze usłyszą takie informacje.

Polska, w przeciwieństwie do USA, do tej pory była krajem wolnym od masowych strzelanin. To kwestia dostępu do broni?

W Szwajcarii wszyscy mają broń, a nikt nie strzela z nich w szkołach do uczniów. Choć dostęp do broni to istotna kwestia, jest wiele innych czynników kulturowych, prawnych, systemowych. Stany Zjednoczone mają bardzo wysoki wskaźnik nierówności społecznej, co pogłębia kryzysy społeczne. Wpływ ma także kultura honoru, dominująca nad kulturą godności oraz niski poziom zaufania społecznego i zaufania do władzy. W krajach o bardziej rygorystycznym prawie i ograniczonym dostępie do broni, jak Polska czy Japonia, zamach masowy nie leży w kanonie znanych reakcji na kryzys osobisty. A spójność społeczna, silniejsze więzi rodzinne, lokalne, stanowią bufor ochronny w kryzysie.

Nie obawia się pan, że dramat z Krakowa może zainspirować naśladowców?

Media w krajach o dużej liczbie strzelanin masowych skrajnie nagłaśniają postać sprawcy. To karmi potencjalnych naśladowców. Dlatego gdy Anders Breivik chciał wygłaszać podczas procesu swoje poglądy, norweski sąd mądrze natychmiast utajnił rozprawę. Polscy dziennikarze (poza mediami społecznościowymi i patologicznymi rozgłośniami, o których nie chcę mówić) w stonowany sposób przekazują informacje, nie gloryfikując i nie romantyzując sprawcy. Jednak to, co wydarzyło się w Krakowie było otwarciem jakiś drzwi w naszej historii.

Takiego zamachu jeszcze w Polsce nie było?

W 1925 roku podczas matury w Państwowym Gimnazjum im. Joachima Lelewela w Wilnie dwóch uczniów zdetonowało ładunek wybuchowy. Włącznie ze sprawcami było 5 ofiar śmiertelnych. Od tego czasu nie mieliśmy powtórki. W mojej ocenie po zamachu w Krakowie rośnie ryzyko. Dlatego dałbym czas służbom na zbadanie, jakie kryły się za nim inspiracje? Trzeba też zacząć poważnie dyskutować nad zjawiskiem przesunięcia okna Overtona. To koncepcja socjologiczno-politologiczna, która opisuje przedział idei i poglądów dopuszczalnych w debacie publicznej w danym momencie. Jako psychologa i ojca dwójki nastolatków bardzo niepokoi mnie normalizacja przemocy w przestrzeni publicznej, szczególnie w mediach społecznościowych. Pojawiła się zgoda na treści, które jeszcze 20 lat temu uznano by za niedopuszczalne i haniebne. Naprawdę powinniśmy wszyscy poważnie zastanowić się dokąd zmierzamy.