ABW zatrzymało nastolatków, którzy – kierowani ideologią nazistowską i faszystowską – wspólnie przygotowywali atak terrorystyczny. Zatrzymano także innego ucznia, 16-latka, który w jednej ze szkół na warszawskim Ursynowie groził uczniom i dyrekcji masowym zabójstwem. Jak w sytuacji kryzysowej powinna zareagować szkoła, której są uczniami? Jak zapewnić innym młodym ludziom spokojne warunki nauczania?
Sądzę, że szkoła ma dwie najpilniejsze rzeczy do zrobienia. Pierwsze zadanie to krótkoterminowe, interwencyjne działania polegające na pilnym przekazaniu jasnego, zwięzłego i w miarę możliwości prostego komunikatu dla dzieci. Uważam, że dorośli winni są dzieciom powiedzieć: nie wiemy jeszcze dokładnie co się stało, ale pozwólmy innym dorosłym przyjrzeć się tej sprawie wnikliwie. Pamiętajcie, że teraz pracują nad tym zdarzeniem różne osoby i instytucje. Proponuję, by nie podsycać, nie podbijać grozy i tak nasyconej silnymi emocjami, a jedynie zakomunikować, że jeżeli o czymś będziemy mogli my, dorośli, powiedzieć dzieciom, na pewno zrobimy to, gdy sami będziemy pewni, co się wydarzyło. Nie chcemy na gorąco komentować różnych zdarzeń, o których nie wiemy, co się za nimi kryje. Przecież przyczyny takich zachowań są różne i naszego komentarza nie można sprowadzić do jednej gładkiej formułki. Gdybym był nauczycielem, to raczej bym nie zaogniał atmosfery wokół tematu, tylko starałbym się zarządzać trudnymi emocjami.
Zarządzanie emocjami może być trudne, jeśli młody człowiek staje pierwszy raz w sytuacji, gdy realną groźbą jest utrata zdrowia, a nawet życia i nie dzieje się to na bezpiecznym monitorze komputera.
Jeśli dzieci w klasie są mocno zdenerwowane, to oczywiście nie chowałbym głowy w piasek, tylko zaprosiłbym je do rozmowy: tu i teraz. Chciałbym dowiedzieć się, co czują, co myślą, czy wiedzą, jak chronić się przed trudnymi myślami i obawami. Można to nazwać normalizowaniem przeżyć, jednak nie normalizowaniem samego zdarzenia, bo ono wcale nie jest zwyczajne. Ważne, żeby dzieci zobaczyły, że mogą być, jak każdy człowiek, przytłoczone informacjami, pogrążone w smutku, pełne lęku, a nawet wstydu lub złości. Jest to jednak interwencyjne działanie, pozwalające tu i teraz zaopiekować się najpilniejszymi stanami. Pomoc doraźna też może mieć wymiar pomocy psychologicznej, zwłaszcza, jeśli dzieci są przestraszone, rozdrażnione. To pewne, że - jak każdy z nas - potrzebują oparcia, tzw. ugruntowania, zapewnienia im bezpiecznej stabilności. Wyjaśnienia, co się wydarzyło, zostawmy sobie na później, kiedy odpowiedzialne za to służby przyjrzą się, czy, co i jak będzie można powiedzieć na pewno.
A co potem?
Drugą rzeczą, jaką trzeba zrobić, jest po prostu zapewnienie stałej pomocy psychologicznej. Niestety, żyjemy, w takich czasach, kiedy dzieciom bardzo potrzebna jest pierwsza pomoc psychologiczna (z ang. Psychological First Aid), czyli natychmiastowe krótkoterminowe wsparcie emocjonalne i psychospołeczne. Takiej interwencyjnej pomocy dzieci, które przechodzą nagłą traumę, ostry kryzys, choćby wypadek lub katastrofę, na pewno wymagają.
Czy to zadanie dla szkolnego psychologa?
Tak, choć nie wyobrażam sobie, żeby pierwszej pomocy udzielała jedna osoba. W szkole lub w poradni psychologicznej powinien zajmować się tym dostępny dla potrzebujących zespół ludzi, którzy potrafią zaopiekować się trudnymi stanami, zarówno dzieci, jak i dorosłych. Cały czas mówimy tylko o dzieciach, a ja bym chciał zwrócić uwagę także na nauczycieli, którzy mogą poczuć się bezradni, zwłaszcza, że to oni mierzą się z dziecięcymi emocjami na co dzień, oraz na rodziców, do których dzieci wracają po zajęciach w szkole i którzy mogą czuć bezradność wobec uczuć i przeżyć dziecka.
Nauczyciel nagle znajduje się na pierwszej linii frontu. To on musi odpowiadać na pytania co i dlaczego się stało.
Dlatego serdecznie zaopiekowałbym się wychowawcami, nauczycielami, umożliwiając im na przykład w przerwach między lekcjami dostęp do konsultacji z psychologiem, a jeszcze lepiej interwentem kryzysowym, choćby w pokoju nauczycielskim. Ważne, by nie musieli szukać pomocy w zewnętrznych placówkach, choćby najlepszych, bo zwyczajnie do nich nie dotrą. Mają dość innych spraw na głowie. Pomoc powinna wyjść im naprzeciw, by mieli możliwość w każdej chwili zajrzeć do pokoju i powiedzieć: słuchaj, za chwilę mam lekcję języka polskiego, biologii czy matematyki, boję się tego, co się w trakcie lekcji wydarzy. Pomóż mi trochę zająć się tym, czym dzieci żyją, pomóż znaleźć odpowiedzi na trudne pytania. Tak wsparty nauczyciel świetnie sobie poradzi z najtrudniejszymi sytuacjami. Jeśli jeszcze po lekcjach będzie mógł podzielić się wrażeniami, jak mu poszło – to mielibyśmy sytuację pod kontrolą. To już nie jest działanie doraźne - musimy się pochylić nad wszystkimi, których dotyka ta sytuacja. Przyszło nam żyć w czasach, gdy już nie ma co udawać, że to jest jakiś wyjątkowy przypadek, odprysk tego, co dzieje się w bogatych społeczeństwach. Po prostu trzeba zapewnić siły profesjonalne, które zaopiekują się w razie potrzeby nie tylko szkołami, ale wszystkimi miejscami, gdzie dzieci przebywają, czyli internatami, bursami itp.
Kto ma zapewnić pierwszą pomoc psychologiczną?
Zarządzający tymi instytucjami. W przypadku szkół zarządzanych przez samorządy będą to gminy lub powiaty, a w przypadku innych podmiotów, w tym niepublicznych, ich organy prowadzące.
Czy powinny być organizowane spotkania z rodzicami?
Mogą, choć nie muszą. Zalecałbym ostrożność, aby nie nakręcać spirali mechanizmu wyjątkowości i nadawania znaczeń zdarzeniom, których przyczyn przecież wciąż nie jesteśmy pewni. Musimy sobie zdawać sprawę, że kiedy zaczną być organizowane nadzwyczajne spotkania, to mogą one z kolei generować trudną do opanowania ekscytację złem, a tego przecież nie chcemy. Tego pragną sprawcy. Raczej bym stabilizował, a nie podbijał emocje. Może się jednak okazać, że spotkanie jest niezbędne. Jest tak, kiedy rodzice poproszą o pomoc, alarmując, że nie radzą sobie z emocjami swoimi i dzieci lub sami są pełni trudnych emocji i lęków. Wówczas potrzebnym staje się spotkanie, podczas którego będzie można rozbroić ich własne lęki i wątpliwości, uzbroić zaś w narzędzia zwiększające uważność na potrzeby dziecka, umiejętności spokojnego towarzyszenia dzieciom w niespokojnych czasach. Poćwiczyć nawet sposoby rozmawiania z dziećmi, gdy te wracają niespokojne ze szkoły do domu.
Przed dwudziestoma laty w programie „Procedury, strategie zarządzania kryzysem w szkole", opracowanym wspólnie przez miasto Gdańsk i kierowane wówczas przez pana Centrum Interwencji Kryzysowej, podkreślano, że o kryzysie trzeba myśleć jeszcze przed jego wystąpieniem. Nic się do tej pory nie zmieniło?
Potrzeba powołania przez każdą szkołę stałego zespołu kryzysowego, odpowiadającego za prewencję, szybką reakcję na kryzys i działania naprawcze, jest coraz większa. Nauczyciel musi wiedzieć, że w momencie pojawienia się kryzysu nie zostanie osamotniony, że jest jakiś zespół, w szkole, który zastanawia się, jak go wesprzeć. Choć, gdy pani o tym przypomina, to muszę przyznać ze smutkiem, że uważam, iż sporo z tych minionych lat zmarnowaliśmy i nauka jednak idzie w las. Mam wrażenie, że wciąż musimy domagać się tego, o co apelowaliśmy przed laty.
Działania przemocowe lub ich próby niosą za sobą jeszcze jedno niebezpieczeństwo. U części młodych ludzi może wystąpić chęć gloryfikowania sprawców przemocy, romantyzowania ich działań. Jak temu zapobiec?
Zapewnianie taniej reklamy i promocji zwyczajnym chuliganom, głupcom i zakompleksionym złośliwcom, a niekiedy, niestety także zbrodniarzom, nie jest jedynym niebezpieczeństwem. Efektem bagatelizowania sytuacji kryzysowych może też być tragiczny odwet z potrzeby zemsty na kimś, kto faktycznie lub w wyobrażeniach mściciela jest winny lub może animować tzw. zmowy, powstawanie małych grup młodych ludzi, którzy wzajemnie infekować się będą jakąś potworną ideą. To łatwe, jak dowodzą socjolodzy. Mogę sobie wyobrazić różne historie, mam bujną wyobraźnię i dlatego – powtarzam – potrzebna jest praca zespołowa, interdyscyplinarne narady, żeby samotny nauczyciel, samotny wychowawca nie musiał w pojedynkę dźwigać tego, czego sam na pewno nie udźwignie. W każdej szkole powinien działać przygotowany na wyzwania team, żeby wszystko, co się może wydarzyć, można było z jego członkami omawiać. Nie może być przecież tak, że zmęczony i bezradny nauczyciel wraca do domu i w internecie lub korzystając z AI musi szukać wiedzy. Jeśli w jakiejkolwiek szkole jeszcze nie ma takiego zespołu, musi on być jak najszybciej powołany. A potem zespoły te powinny zająć się szacowaniem ryzyka, analizą zasobów i planowaniem systemowej pomocy, która będzie dostępna przez cały czas, a nie tylko wtedy, kiedy mleko się rozleje i znowu wydarzy się pożar, powódź, zabójstwo, czy inny straszny incydent. Niestety, mam wrażenie, że żyjemy od kryzysu do kryzysu. Tymczasem konieczne są algorytmy i procedury zawierające rozwiązania, trenowane w czasach pokoju w szkołach, w placówkach, w samorządach zwłaszcza. „Si vis pacem para bellum" (Chcesz pokoju, szykuj się do wojny).
I tak jesteśmy o krok do tyłu za propagandą przemocy w sieci trafiającą do najmłodszych. Ostatnie prezydenckie weto, blokujące wprowadzenie szybkiej ścieżki usuwania nielegalnych treści z internetu, uniemożliwia m.in. zablokowanie dostępu do takich stron w ciągu 48 godzin. Czy to błąd?
Oczywiście, uważam to za błąd, będący skutkiem ulegania populistycznym naciskom i wspierania ludzi, którzy wykorzystują internet do swoich celów propagandowych. I choć motywy decyzji pana prezydenta nie mają nic wspólnego z dziećmi i młodzieżą, to samo weto jest działaniem przeciw dzieciom, młodzieży, przeciw rodzicom i nauczycielom, którzy potem muszą sprzątać, bo ktoś w sieci narozrabiał. A pan prezydent ze swoją świtą w ogóle nie będzie się tym zajmować, tylko otrzepie pył z garnituru i pójdzie dalej.




Napisz komentarz
Komentarze