Jak rozpoznać hejt i radykalizację? Do szkół trafi nowy poradnik dla nauczycieli

Jak rozpoznać hejt i radykalizację? Poradnik NASK dla nauczycieli

Hejt, mowa nienawiści czy nawoływanie do przemocy – ich początkiem bywają komentarze pod postami, zamknięte grupy w komunikatorach, internetowe wyzwania albo treści publikowane w mediach społecznościowych. Tymczasem nauczyciele często dostrzegają skutki takich zjawisk dopiero wtedy, gdy wpływają one na atmosferę w klasie.

Właśnie z myślą o nauczycielach powstał poradnik „Hejt, radykalizacja i ekstremizm. O wpływie środowiska cyfrowego na postawy młodych ludzi”, przygotowany przez Annę Borkowską, ekspertkę NASK. Publikacja jest częścią ogólnopolskiej kampanii „Zanim coś wydarzy się w realu, zareaguj w sieci”, prowadzonej wspólnie przez NASK, Ministerstwo Cyfryzacji i Związek Nauczycielstwa Polskiego.

Nauczyciel musi czuć bezpieczeństwo, musi czuć wsparcie. Cały aparat, instytucje, organizacje państwowe powinny stanąć po stronie nauczyciela. I ten projekt jest tego materialnym dowodem.

Sławomir Broniarz / prezes ZNP 

Radykalizacja nie zaczyna się od skrajnych haseł

Autorzy poradnika podkreślają, że radykalizacja to proces – nie pojawia się z dnia na dzień i zwykle nie zaczyna się od jawnie ekstremistycznych treści. Pierwszy kontakt młodych ludzi z takim przekazem często następuje na popularnych platformach społecznościowych lub w serwisach gamingowych. Bywa on także ukryty w memach, żartach czy pozornie niewinnych filmach.

Poradnik wyjaśnia, czym różnią się hejt, mowa nienawiści i krytyka, oraz opisuje mechanizmy, które prowadzą do stopniowego radykalizowania młodych ludzi. Pokazuje także, na jakie zmiany zachowania warto zwrócić uwagę. Nie chodzi o pojedynczą wypowiedź czy incydent, ale o powtarzające się sygnały:

• nagłą zmianę języka,
• wrogość wobec określonych grup,
• fascynację przemocą,
• wyraźne odizolowanie się od rówieśników.

Eksperci zaznaczają jednocześnie, że żaden z takich objawów sam w sobie nie świadczy o radykalizacji. Dopiero ich szerszy kontekst powinien skłonić nauczyciela do rozmowy i uważniejszej obserwacji.

Jak rozmawiać z uczniem, który powiela skrajne treści?

Znaczną część publikacji poświęcono rozmowie z uczniem. Autorzy przekonują, że ocenianie czy podważanie jego poglądów zwykle nie przynosi efektu. 

– Zamiast mówić: „Nie masz racji”, lepiej zapytać, skąd czerpie informacje i co wpłynęło na jego sposób myślenia – radzą.

Jednocześnie nauczyciel powinien jasno wyznaczać granice. Nie można akceptować wypowiedzi nawołujących do przemocy czy poniżających innych ludzi. W poradniku przypomniano również, że nie należy obiecywać pełnej poufności, jeśli istnieje zagrożenie dla bezpieczeństwa ucznia lub jego otoczenia.

Publikacja zawiera osiem praktycznych zasad postępowania. Pierwsza jest prosta: nie ignoruj, reaguj i zgłaszaj. 

• Autorzy zachęcają, by niebezpieczne materiały zgłaszać administratorom platform internetowych oraz do Dyżurnet.pl.
• Jeżeli istnieje podejrzenie popełnienia przestępstwa, sprawę należy przekazać policji, a w sytuacji bezpośredniego zagrożenia, zadzwonić pod numer alarmowy 112.

Poradnik przypomina także, by nie udostępniać szkodliwych materiałów, nawet po to, by ostrzec innych. Zachęca do spokojnej rozmowy z dzieckiem, uczenia empatii i wyznaczania zasad, zamiast ograniczania się do zakazów. Podkreśla również, że młody człowiek może być jednocześnie świadkiem, ofiarą albo sprawcą przemocy w sieci, a każda z tych sytuacji wymaga innego sposobu postępowania.

Gdzie w sieci kryją się zagrożenia dla młodych ludzi?

Autorzy poradnika zwracają uwagę, że szczególnie trudne do wykrycia są zamknięte grupy w komunikatorach. Ich treści są niewidoczne dla osób z zewnątrz, a szyfrowanie wiadomości sprawia, że często jedynym sposobem ujawnienia niebezpiecznych zachowań jest zgłoszenie ich przez jednego z uczestników.

W publikacji opisano również zjawiska, które w ostatnim czasie obserwują eksperci NASK. Chodzi m.in. o profile typu „ship”, „spotted”, „szony” czy „babiarze”. Publikowane są tam zdjęcia i dane młodych ludzi – często bez ich zgody – którym towarzyszą obraźliwe komentarze, wyśmiewanie lub seksualizowanie.

Jak poradnik NASK trafi do szkół?

Publikacja będzie dostępna w wersji elektronicznej. Do szkół zostaną również rozesłane plakaty z kodami QR prowadzącymi bezpośrednio do materiałów edukacyjnych. Poradnik trafi też do placówek w formie pliku PDF i będzie dystrybuowany wraz z „Głosem Nauczycielskim”.

Nauczyciele otrzymają również krótki instruktaż przygotowany przez ekspertów Dyżurnet.pl i Ogólnopolskiej Sieci Edukacyjnej. Wyjaśnia on, jak krok po kroku postępować po natrafieniu na nielegalne lub szkodliwe treści w Internecie, oraz gdzie je zgłaszać.

Hejt i mowa nienawiści. Co pokazują dane NASK?

Potrzebę takich działań pokazują dane NASK. Z raportu „Nastolatki 3.0” wynika, że: 

• 84 proc. młodych ludzi uważa hejt za jedno z najbardziej szkodliwych zjawisk w Internecie, 
• 70 proc. postrzega mowę nienawiści jako poważny problem społeczny,
• ponad połowa badanych jest przekonana, że osoby publikujące obraźliwe treści pozostają bezkarne.

Rośnie także liczba zgłoszeń trafiających do Dyżurnet.pl. 

• Od stycznia do października 2026 roku wpłynęło ich około 20 tys., podczas gdy rok wcześniej w tym samym okresie było ich ponad 14 tys.
• Oznacza to wzrost o blisko 40 proc.
• Sam październik przyniósł około 3 tys. zgłoszeń – najwięcej od początku działalności serwisu.

Każde zgłoszenie analizują eksperci. W zależności od sytuacji, kontaktują się z administratorami platform internetowych, a jeśli zachodzi podejrzenie popełnienia przestępstwa – także z policją i prokuraturą. Zebrane informacje służą również do rozpoznawania nowych zagrożeń oraz przygotowywania kolejnych materiałów edukacyjnych dla szkół.