Konflikt polsko-niemiecki i kaszubska szlachta zagrodowa. Co ciekawego skrywają Gochy?

Gdzie leżą Gochy?

Gochy to malowniczy, historyczno-etnograficzny region leżący w południowo-zachodniej części Kaszub. Region leży na dawnych obszarach historycznego powiatu człuchowskiego (Brzeźno Szlacheckie, Borzyszkowy i Zapceń). Gochy to również określenie mieszkańców zamieszkujących ten teren. 

Region ten graniczy od wschodu z Zaborami, a od północy z Pojezierzem Bytowskim. Co ciekawe, to właśnie z Gochów wywodzi się wiele kaszubskich rodów szlachty zaściankowej.

Skąd pochodzi nazwa regionu?

Zgodnie z kaszubską etymologią ludową nazwa Gochy pochodzi od słowa „doch”. Oznacza ono po kaszubsku wyraz „przecież”, którego lokalna ludność miała rzekomo przesadnie nadużywać. 

Istnieje również inne wytłumaczenie nazwy tej krainy. W rzeczywistości słowo gòchë oznacza nieurodzajne, piaszczyste i kamieniste gleby morenowe. W tej części Kaszub jest ich sporo, więc ich nazwa przylgnęła do całego regionu.

Gochy: Miejsce starcia polsko-niemieckiego

Bardzo interesującym etapem w historii Gochów jest „wojna palikowa”. Był to incydent na granicy między Polską, a Niemcami, do którego doszło 16 lutego 1920 roku w okolicach Borowego Młyna i jeziora Gwiazda. Po zakończeniu I wojny światowej lokalna społeczność nie była zadowolona z nowo wytyczonej granicy. Pozostawiała ona Gochy po stronie niemieckiej.

Niemal 3-tysięczny tłum Kaszubów (m.in. pod wodzą księdza Bernarda Gończa) zebrał się na miejscu prac geodezyjnych prowadzonych przez Niemców. Mieszkańcy własnoręcznie wyrwali wbite przez niemieckich geodetów i żołnierzy paliki graniczne. Poturbowali też przedstawicieli strony niemieckiej i uniemożliwili dalsze wytyczanie linii.

Ludność zmusiła Komisję Graniczną do korekty

Najważniejszy skutek „wojny palikowej” był następujący – Gochy przyłączono do Polski. Odpowiadała za to Międzynarodowa Komisja Graniczna z siedzibą w Toruniu. Granicę przesunięto na zachód o około 10 kilometrów w głąb terenów wcześniej przydzielonych Niemcom. Włączono wówczas do Polski m.in. Wierzchocinę, Upiłkę, Brzozowo, Żychce, Ciecholewy, Rosochy czy Kobyle Góry.

Pamięć o tym heroicznym czynie nie zginęła. W 2010 roku szkole w Borowym Młynie nadano imię lidera Kaszubów podczas wojny palikowej – ks. Bernarda Gończa. Obchody setnej rocznicy wojny palikowej w 2020 roku objął patronatem Prezydent Andrzej Duda. Wydarzenie potraktowano jako element obchodów 100-lecia odzyskania niepodległości przez Polskę.

Pamiątka szlachty kaszubskiej

Region posiada również swoją szlachecką historię i dziedzictwo. W przeciwieństwie do wielu innych regionów Polski, na Gochach dominowała tzw. szlachta zagrodowa (szlachta bezkmieca). Mieszkańcy takich wsi jak Brzeźno Szlacheckie czy Borzyszkowy byli wolnymi ludźmi, którzy sami uprawiali swoją ziemię.

Mieszkańcy mieli wówczas ogromne poczucie dumy i niezależności. Nigdy nie zaznali klasycznej pańszczyzny. Do dziś w wielu rodach pielęgnuje się pamięć o szlacheckich herbach i tradycjach (np. udział w odsieczy wiedeńskiej Jana III Sobieskiego).

Połączenie jezior i lasów

Gochy posiadają również bardzo ciekawą florę. Leżą na tzw. sandrach, czyli rozległych, piaszczystych równinach utworzonych przez wody topniejącego lodowca. Z powodu mało żyznych gleb, rolnictwo było tu utrudnione, dzięki czemu do dziś zachowały się gigantyczne kompleksy leśne. 

Na Gochach i w ich bliskim sąsiedztwie znajduje się jedno z największych skupisk „jezior lobeliowych”. To jeziora o niezwykle czystej, miękkiej i lekko kwaśnej wodzie, ubogiej w składniki odżywcze (oligotroficzne). Mają niesamowitą, wręcz przezroczystą głębię. Brak przemysłu i dużych miast sprawia, że Gochy są bezpieczną ostoją dla dzikiej przyrody.

Co ciekawego można zobaczyć w Gochach?

Podczas gdy północne Kaszuby (Szwajcaria Kaszubska, blisko Trójmiasta) są dobrze znane dla turystów, Gochy wciąż pozostają oazą ciszy i dzikiej przyrody. Nad jeziorami w okolicach Lipnicy znajdziemy wiele dzikich kąpielisk. Warto zwrócić uwagę na te, które posiadają już infrastrukturę z ławkami, wiatami, a nawet miejscem na grill.

Interesujące miejsca w Gochach:

• Strażnica Pamięci i Patriotyzmu im. Bohaterskich Gochów w Borowym Młynie
• Tradycyjny, drewniany Kościół w Brzeźnie Szlacheckim
• Zapceń, zwana najpiękniejszą wsią Pomorza
• Starodawne młyny
• Ponad 100 km szlaków rowerowych dla fanów aktywnego wypoczynku

Gochy to region pełen fascynujących miejsc dla pasjonatów lokalnej historii, ale również dla tych, którzy chcą aktywnie zwiedzić Kaszuby. Warto pamiętać o nim planując wycieczkę po atrakcjach regionu.