.png)
Bogdana Wachowska
Jak zaginęły witraże
Do września 1944 roku witraże znajdowały się w pierwszym oknie ściany południowej kościoła zamkowego, licząc od zachodu. W tym czasie przeprowadzono demontaż oszkleń świątyni. Złożono je i zabezpieczono w jednej z zakrystii przylegających do budynku. Pozostawały tam najprawdopodobniej do lipca 1945 roku, skąd w niewyjaśnionych okolicznościach zostały skradzione. Przez 80 lat nie wiadomo było, co się z nimi stało.
Ślad po latach w Gdańsku Oliwie
Przełom nastąpił w sierpniu 2025 r., kiedy na stronie Pomorskiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku pojawiła się informacja o zidentyfikowaniu w składnicy konserwatorskiej na terenie Parku Oliwskiego (w opactwie cysterskim) dwóch kwater witrażowych pochodzących z przedwojennego wyposażenia kościoła Najświętszej Marii Panny na Zamku Wysokim w Malborku.
CZYTAJ TEŻ: Oblężenie Malborka 2026. Wielka inscenizacja historyczna w nowej aranżacji
Zadania renowacji zabytkowego przedmiotu podjęła się Pracownia Artystyczna Burzyńscy z Malborka. Podczas prac konserwatorskich, zleconych przez wojewódzkiego konserwatora i Urząd Ochrony i Konserwacji Zabytków w Gdańsku, okazało się, że witraż pochodzi prawdopodobnie z wspomnianego kościoła na Zamku Wysokim w Malborku.
Specjaliści z Pracowni Artystycznej Burzyńscy odkryli ponadto, że projekt kwatery witraży można zobaczyć na barwnej litografii znajdującej się w fachowym leksykonie Meyers Konservations-Lexikon (niemieckiej encyklopedii, której pierwsza część została wydana w 1839 r. Po sześciu latach pojawiło się kolejnych 14 tomów, a po następnych sześciu wydany został ostatni - 46 tom). Rysunek ten prezentuje różne style witrażowe i wśród nich umieszczony jest fragment kwatery identycznej do tej poddanej konserwacji.
Wpis na stronie Pomorskiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku zainicjował podjęcie przez Muzeum Zamkowe w Malborku - w ramach Projektu Straty - szerszych badań w zakresie identyfikacji tych zabytków. Pozwoliły one na jednoznaczne potwierdzenie pochodzenia kwater.
Przypomnijmy, że Muzeum Zamkowe w Malborku od 2018 r. realizuje projekt „Straty wojenne”. Dotyczy on badań w zakresie strat i rozproszeń zbiorów zamków w Malborku i Kwidzynie poniesionych w wyniku II wojny światowej.
Kluczowy dowód na zdjęciach
- Kluczowym dowodem na pochodzenie obiektów okazały się archiwalne fotografie oraz zachowana w Archiwum Państwowym w Gdańsku dokumentacja Zarządu Odbudowy Zamku. Szczęśliwie kwatery te kilkukrotnie były wzmiankowane (wraz z ich wizerunkami) zarówno w literaturze polskiej, jak i niemieckiej – informuje Muzeum Zamkowe w Malborku.
Dzięki temu już pod koniec marca 2026, za sprawą współpracy z Wydziałem ds. Restytucji Dóbr Kultury Departamentu Dziedzictwa Kulturowego MKiDN oraz Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Gdańsku witraże powróciły do zbiorów Muzeum Zamkowego w Malborku.
Cym są kwatery witrażowe
Kwatera witrażowa to pojedynczy, zazwyczaj kwadratowy element większego witrażu, składający się z malowanego, barwionego szkła łączonego ołowiem.
Omawiane kwatery witrażowe z kościoła NMP w Malborku mają wymiary ok. 66 x 52 cm każda, tworzą wzór złożony z dwóch ośmioramiennych gwiazd w układzie wertykalnym, ujętych bordiurą z prawej i lewej strony. W centralnej części każdej z gwiazd znajduje się okrągły medalion z namalowanym na nim kwiatem o pięciu płatkach, otoczonym czterema polami o nieregularnym kształcie, z malowanym motywem dwóch skrzyżowanych trójlistnych gałązek.
Obie gwiazdy otoczone zostały płytkami o romboidalnym lub nieregularnym kształcie, i ujęte układem narożnikowym złożonym z trzech płytek, w którym dwie o kształcie pięcioboku lub sześcioboku, pokryte są malowanym rysunkiem stylizowanego liścia dębu, trzecia o wykroju ćwierci okręgu przylega bezpośrednio do bordiury. Ta złożona jest z trzech wąskich prostokątnych pasów, pas środkowy pomalowany w romby w ornamentalnym układzie sznurowym.
Historia malborskich witraży
- Podejmując próbę inwentaryzacji zamkowych oszkleń witrażowych najwięcej danych w postaci materiału archiwalnego oraz ikonografii przynosi wiek XIX. Wiązało się to z ideą odbudowy zamku malborskiego w końcu XVIII i początkach XIX w., dzięki czemu miał stać się…panteonem prowincji pruskiej, pruskim Westminsterem – informuje Muzeum Zamkowe.
W tym czasie rozpoczęto zakrojone na szeroką skalę przedsięwzięcie budowlano-konserwatorskie, przy akceptacji i wsparciu finansowym najwyższych władz państwowych, elit pruskich urzędników oraz całej społeczności, żywo zainteresowanej postępami prac w Malborku.
Dzięki temu w 1819 roku do Malborka trafiły pierwsze witraże średniowieczne, zakupione do wystroju kościoła NMP na Zamku Wysokim. Były to m.in. kwatery datowane na XIV wiek z rozebranego dominikańskiego kościoła św. Mikołaja w Toruniu, nieokreślona liczba kwater z franciszkańskiego kościoła NMP w Toruniu (datowane na ostatnią ćw. XIV w.). W 1888 roku zakupiono dalsze witraże, tym razem z kościoła Wniebowzięcia NMP w Chełmnie oraz kolejną partię z kościoła franciszkańskiego w Toruniu. Ostatnią nieznaną liczbę średniowiecznych witraży zakupiono w 1898 roku z kościoła NMP w Toruniu (z motywami ornamentalnymi i figuralnymi).
Odzyskane kwatery witrażowe najprawdopodobniej pochodzą z końca XIX wieku i powstały na zamówienie Zarządu Odbudowy Zamku w Malborku u Johanna Baptisty Haselbergera z Lipska. Miały być uzupełnieniem do zakupionych średniowiecznych kwater.
Ostatecznie jednak dopiero specjalistyczne badania pozwolą na jednoznaczne określenie wieku tych zabytków.
Napisz komentarz
Komentarze