Pomorski Związek Metropolitalny. Wrota do Rzeczypospolitej Polskiej

Choć znaczenie Pomorskiego Związku Metropolitalnego jest oczywiste z punktu widzenia geostrategii, logistyki i ekonomii, nie zawsze znajduje odpowiednie odzwierciedlenie w debacie publicznej, a już tym bardziej w politykach publicznych i obowiązującym prawie. 

Dyskusja o pomorskiej ustawie metropolitalnej prowadzona jest najczęściej z perspektywy samorządowej lub regionalnej. Tymczasem warto spojrzeć na nią również przez pryzmat interesów państwa. PZM nie jest bowiem wyłącznie narzędziem usprawnienia współpracy lokalnej. Może stać się jednym z kluczowych instrumentów realizacji polityk publicznych o znaczeniu ogólnokrajowym. 

Na obszarze PZM znajdują się lub w najbliższych latach znajdą istotne elementy infrastruktury strategicznej państwa: Port Gdańsk, Port Gdynia, być może Port Elbląg, Port Lotniczy Gdańsk im. Lecha Wałęsy, planowana elektrownia jądrowa, Zielony Okręg Przemysłowy Kaszëbia oraz rozwijane na Bałtyku farmy wiatrowe. To tutaj do Polski napływają energia, surowce, towary i ludzie. Stąd również rozchodzą się one do pozostałych części kraju. PZM jest więc nie tylko obszarem zurbanizowanym, ale przede wszystkim przestrzenią strategicznych przepływów, od których zależy funkcjonowanie państwa. 

W świecie rosnącej rywalizacji gospodarczej i geopolitycznej znaczenie takich obszarów stale wzrasta. Dlatego Pomorski Związek Metropolitalny powinien być postrzegany nie wyłącznie jako forma współpracy samorządowej, lecz jako jeden z filarów bezpieczeństwa narodowego. Stabilność i sprawność funkcjonowania tego obszaru przekładają się bezpośrednio na stabilność Rzeczypospolitej. 

Pomorski Związek Metropolitalny jako przestrzeń strategicznych przepływów

PZM tworzy znacznie większy organizm niż samo Trójmiasto czy tzw. Siedmiogród. Obejmuje kilkadziesiąt gmin i powiatów powiązanych funkcjonalnie z Gdańskiem, Gdynią i Sopotem. W praktyce jest to jeden z największych i najbardziej dynamicznych obszarów metropolitalnych w Polsce, mający charakter policentryczny (wieloośrodkowy), w którym zachodzą intensywne procesy społeczne, gospodarcze i przestrzenne. Obecnie najważniejszą platformą współpracy jest Stowarzyszenie Obszar Metropolitalny Gdańsk–Gdynia–Sopot. Koordynuje ono lokalne polityki publiczne oraz dystrybucję środków europejskich. W jego skład wchodzi 61 jednostek samorządu terytorialnego. W praktyce stanowi ono zalążek przyszłego Pomorskiego Związku Metropolitalnego, który miałby zostać powołany na podstawie odrębnej ustawy. Forma stowarzyszenia jest jednak zbyt słaba, by móc osiągać strategiczne cele państwa, regionu i samej metropolii.

Znaczenie PZM wykracza jednak daleko poza współpracę samorządów. Na jego obszarze funkcjonują instytucje administracji rządowej, przedsiębiorstwa infrastrukturalne oraz spółki Skarbu Państwa o strategicznym znaczeniu dla kraju. Porty morskie, lotnisko, operatorzy transportowi i podmioty energetyczne tworzą system, którego sprawność ma bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo gospodarcze i energetyczne Polski. Obecnie system ten pozostaje rozproszony. Kompetencje są podzielone pomiędzy administrację rządową, samorząd województwa, gminy, powiaty i liczne podmioty gospodarcze. 

Brakuje jednej platformy zdolnej do trwałej koordynacji działań inwestycyjnych, planistycznych i strategicznych. Ustawa stanowi krok w dobrym kierunku, w jej efekcie dla rządu Rzeczypospolitej Polskiej powstanie partner zdolny do strategicznej współpracy, dysponujący zintegrowanymi zasobami i uzgodnionymi politykami czy stanowiskami politycznymi.

Wrota, przez które Polska łączy się ze światem

Znaczenie Pomorskiego Związku Metropolitalnego najlepiej pokazują liczby. 

W ciągu ostatniej dekady Port Gdańsk stał się największym portem morskim w Polsce. Wielkość przeładunków wzrosła z 31,7 mln ton w 2015 roku do 71 mln ton w roku 2024. Oznacza to ponad dwukrotny wzrost oraz zwiększenie udziału w krajowym rynku do ponad 57 procent. Port odgrywa kluczową rolę w obsłudze paliw, zbóż, kontenerów i innych strategicznych ładunków. Równolegle rozwija się Port Gdynia. W tym samym okresie zwiększył przeładunki z 15,4 mln ton do 23,3 mln ton. Razem oba porty odpowiadają za ponad trzy czwarte wszystkich przeładunków realizowanych w polskich portach morskich. Nie mniej istotną rolę odgrywa Port Lotniczy Gdańsk im. Lecha Wałęsy. W 2015 roku obsłużył 3,7 mln pasażerów, natomiast w 2024 roku liczba ta wzrosła do rekordowych 6,71 mln. Dynamicznie rozwija się również transport cargo. Dzięki temu lotnisko pozostaje trzecim największym portem lotniczym w Polsce i jednym z najważniejszych elementów krajowego systemu transportowego.

Skala tych przepływów pokazuje, że PZM nie jest jedynie regionalnym centrum rozwoju. To jeden z najważniejszych punktów kontaktu Polski z globalną gospodarką. Każda decyzja dotycząca jego infrastruktury ma konsekwencje wykraczające daleko poza granice obszaru metropolitalnego czy województwa pomorskiego. 

Energetyczne centrum nowej Polski

Znaczenie Pomorskiego Związku Metropolitalnego rośnie również za sprawą transformacji energetycznej. To właśnie tutaj powstają inwestycje, które będą kształtować polski sektor energii przez kolejne dekady. 

Pomorze jest dziś jednym z liderów energetyki odnawialnej. Region dysponuje dużym potencjałem lądowych farm wiatrowych, a jednocześnie staje się zapleczem dla rozwijanej na Bałtyku morskiej energetyki wiatrowej. Powstają centra serwisowe, zaplecze montażowe i infrastruktura portowa niezbędna do obsługi sektora offshore. Równolegle rozwijane są magazyny energii, technologie wodorowe oraz rozwiązania wykorzystujące energię odnawialną w przemyśle. Istotnym elementem tych przemian jest Zielony Okręg Przemysłowy Kaszëbia. Projekt ten ma stworzyć przestrzeń dla nowoczesnego przemysłu opartego na czystej energii, nowych technologiach i innowacyjnych usługach dla sektora OZE. W praktyce staje się on przemysłowym zapleczem Pomorskiego Związku Metropolitalnego i jednym z najważniejszych projektów rozwojowych północnej Polski.

Jeszcze większe znaczenie ma planowana budowa pierwszej polskiej elektrowni jądrowej. Będzie to największa inwestycja infrastrukturalna w historii krajowej energetyki. Oprócz zapewnienia stabilnych dostaw energii stworzy tysiące miejsc pracy i przyciągnie do regionu zaawansowane kompetencje technologiczne. W efekcie Pomorski Związek Metropolitalny stanie się miejscem, w którym spotkają się trzy filary nowoczesnej energetyki: odnawialne źródła energii, morska energetyka wiatrowa oraz atom. 

Pomorski Związek Metropolitalny jako element polityki państwa

W najbliższych latach Pomorski Związek Metropolitalny będzie jednocześnie największym północnym węzłem logistycznym, centrum obsługi offshore, ośrodkiem nowoczesnej energetyki odnawialnej, rdzeniem Zielonego Okręgu Przemysłowego Kaszëbia oraz miejscem lokalizacji pierwszej polskiej elektrowni jądrowej.  Oznacza to, że przyszłość PZM nie jest wyłącznie sprawą samorządów Pomorza. Jest sprawą państwa. To od sprawności funkcjonowania tego obszaru zależy bezpieczeństwo energetyczne kraju, efektywność systemów transportowych oraz konkurencyjność polskiej gospodarki. Dlatego projekt Pomorskiego Związku Metropolitalnego powinien być postrzegany nie tylko jako reforma samorządowa obszaru, lecz także jako inwestycja w zdolność państwa do zarządzania jednym z najważniejszych obszarów strategicznych Rzeczypospolitej.

Jeżeli Polska chce w pełni wykorzystać potencjał swoich „wrót na świat”, potrzebuje nie tylko nowoczesnej infrastruktury, ale również nowoczesnego modelu zarządzania – podmiotu, który z jednej strony w sposób spójny planuje rozwój i integruje publiczny transport zbiorowy, ale z drugiej ma zdolność do strategicznej współpracy z organami naczelnymi państwa.

Prof. Jakub H. Szlachetko – autor ustawy o zrównoważonym rozwoju miast; dyrektor zarządzający i adwokat w „SZLACHETKO konsulting”; Przewodniczący Rady Instytutu Metropolitalnego; wykładowca na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego.